Amos Oz "Do fanatyków. Trzy refleksje"

 

Nikt tak dobrze nie pokazuje ducha społeczeństwa izraelskiego jak Amos Oz. Nikt tak jak on nie pisze o sprawach fundamentalnych w prosty, stonowany i dogłębny sposób. Pokazuje, ale nie ocenia. Przekonuje, ale nie poucza.

Ten umiar, dystans i prostotę odnajdziemy również w esejach „Do fanatyków”. I to największa siła tej książki, która mierzy się z najgorętszymi i najtrudniejszymi problemami współczesnego świata. Jednak to, co najmocniej, najdobitniej przemawia w tej książce to proste refleksje na temat istoty fanatyzmu. Nie tyle jednak w kontekście politycznym czy religijnym, ale zwykłym, ludzkim. Fanatyzm zaczyna się w domu – pisze Amos Oz. I właśnie w domu można go powstrzymać.

 „Niekiedy ta choroba zaczyna się dość niewinnie: nie od ucinania głów, wysadzania samochodów pułapek, czy palenia domów wraz z mieszkańcami, lecz w kręgu rodziny – fanatyzm zaczyna się w domu” – pisze Oz.

 Czy nad takimi słowami można przejść bez chwili autorefleksji? Czy można je zlekceważyć? To jest właśnie siła prozy Amosa Oza – pisarz sięga do takich pokładów ludzkiej wrażliwości, empatii, by bez zbędnego moralizowania przekazać ważną, wręcz fundamentalną myśl.

Ta myśl może być jak objawienie: przecież fanatyzm jest częścią naszego życia, powstaje i dzieje się tu i teraz. My jesteśmy jego częścią, my go kreujemy. „Łagodne objawy, dobrze nam wszystkim znane, polegają na powszechnej skłonności do tego, by odrobinę zmienić swoich najbliższych, własne dzieci, brata i siostrę, , partnerkę i partnera, sąsiadów – zmienić dla ich własnego dobra. Czasami nawet się dla nich poświęcić, zwłaszcza kiedy są zupełnie ślepi (…)”.

Co może być antidotum na fanatyzm? Ciekawość, wyobraźnia i humor – przekonuje pisarz. „Nigdy nie spotkałem fanatyków z poczuciem humoru – pisze Oz. - Owszem, fanatycy bywają zdolni do uszczypliwości, do sarkazmu, miewają cięty język, ale nigdy poczucie humoru, a już na pewno nie wobec samych siebie.”

Amos Oz nie nakazuje nam walczyć z fanatyzmem, nie wskazuje, jak się mu przeciwstawić. Fanatyków nazywa chodzącymi wykrzyknikami, ale odradza bycie wykrzyknikiem po drugiej stronie barykady. I podpowiada, by pożartować trochę ze swoich własnych wykrzykników. „A także zaciekawić się i zajrzeć od czasu do czasu nie tylko w okno sąsiada, ale przede wszystkim zobaczyć, jak przedstawia się rzeczywistość widziana  z jego okna, bo z konieczności jest ona inna niż ta, którą można zobaczyć z własnego.”

Mądra, dogłębna i wybitna literacko lekcja tolerancji. Dla nas wszystkich.

Gabriela Jatkowska "Przerwane igrzyska"

Te historie pokazują ludzi wielkiej pasji, determinacji i talentu. Wielkich wygranych. I równocześnie wielkich przegranych, gdyż ich kariery mogły dalej rozkwitać, gdyby nie wybuch wojny.

Autorka wybrała do swojej książki dziewięcioro bohaterów. Dziewięć osobowości, dziewięciu mistrzów i ludzi niezwykłych. Dziewięć historii, jakich nie napisałby najlepszy scenarzysta. Poznajemy pierwszą polską złotą medalistkę olimpijską Halinę Konopacką, lekkoatletkę Stanisławę Walasiewicz, tenisistkę Jadwigę Jędrzejowską, oszczepniczkę Marię Kwaśniewską, wybitnego biegacza Janusza Kusocińskiego, piłkarza Ernesta Wilimowskiego, skoczka narciarskiego Stanisława Marusarza, piłkarza i panczenistę Wacława Kuchara oraz pływaka Jerzego Iwanowa-Szajnowicza.

"Przerwane igrzyska" to nie tylko wyjątkowe kariery sportowe, ale też życie w każdym innym wymiarze. Również tym historycznym, bo przecież nie sposób uciec od tej najważniejszej historii, jaką była druga wojna światowa i związana z nią działalność konspiracyjna, udział w powstaniu warszawskim. Niektórzy, jak Janusz Kusociński, zapłacili za to najwyższą cenę. Sportowcy, jak nikt inny, rozumieli pojęcie patriotyzmu. To przecież dla swojej ojczyzny, w barwach biało-czerwonych, zdobywali najwyższe trofea. To dla Polski walczyli i wygrywali. To w końcu o wolną Polskę walczyli z niemieckim okupantem.

Ale te historie to również bardzo intymne portrety ludzi z ich słabościami, niedoskonałościami, nałogami. Droga na sportowy szczyt była w ich przypadku niejednokrotnie walką z samym sobą, pokonywaniem własnych ograniczeń, ale też konfrontacją z otoczeniem, nie zawsze sprzyjającym karierze sportowej. Łączy te historie niewątpliwie wielka pasja bohaterów, miłość do sportu, ogromna determinacja w osiąganiu celów, charakter i charyzma. Byli bohaterami nie tylko na sportowych arenach, ale w życiu. Potrafili udźwignąć sukces i zrobić z niego dobry użytek. Skromni, waleczni, z prawdziwym sportowym duchem walki. Młodzi, z otwartą kartą. Za młodzi na to, by kończyć kariery.

Wielki ukłon w stronę autorki za ogromną pracę dokumentacyjną. Wrażenie robią artykuły z przedwojennych gazet, z których dowiadujemy się, jak sportowy duch żył w narodzie i jakie emocje budził sport w społeczeństwie. Fantastyczna lektura  - nie tylko dla fanów sportu, ale również dla miłośników międzywojnia. 

Gabriela Jatkowska "Przerwane igrzyska", PWN, 2017 r.

Petra van Laak "1 kobieta, 4 dzieci, 0 kasy (prawie)"

Mam słabość do książek o tzw. prawdziwym życiu. I to jest właśnie taka książka. A życie, które opisuje autorka, rzeczywiście na prawdziwe wygląda. Polskim czytelnikom pewien dyskomfort mogą sprawiać niemieckie realia, ale w ostatecznym rozrachunku okazuje się, że mamy ze sobą bardzo wiele wspólnego. Szczególnie, gdy dopada nas kryzys. I to taki przez wielkie K.

Petra van Laak, narratorka i główna bohaterka tej opowieści nie ma pojęcia, co to znaczy liczyć się z pieniędzmi. Mąż przedsiębiorca zapewnia jej i ich czwórce dzieci dostatnie, wygodne życie. Do czasu. Ryzykowne inwestycje prowadzą rodzinę do bankructwa. Dosłownie. Niemal z dnia na dzień Petra musi pożegnać się z dotychczasowym życiem. Mąż odchodzi (właściwie ucieka), a ona z dziećmi musi wyprowadzić się z przestronnej willi, znaleźć tanie mieszkanie i  pracę. Bo to teraz ona musi utrzymać rodzinę.

O ile znalezienie taniego lokum w końcu się udaje, to poszukiwanie pracy okazuje się prawdziwym wyzwaniem. I to gdzie? - w Niemczech, gdzie bezrobocia właściwie nie ma! Petra jest wykształcona, zna świetnie angielski i ma ogromną determinację, żeby pracować. W dodatku nie stawia żadnych warunków finansowych. Ale trafia na same podejrzane, albo niewolnicze posady. Albo z góry jest dyskwalifikowana ze względu na dzieci.

Kim to Petra nie jest! Opiekunką starszej pani, tłumaczką domorosłego pisarza, telefonistką, aktorką w reality show... Do każdego z tych zajęć podchodzi z ogromnym zaangażowaniem, wierząc, że stanie się jej stałą pracą i zapewni bezpieczny byt jej dzieciom. Liczy się dla niej każde euro, które skrupulatnie dzieli na jedzenie, buty, czynsz za mieszkanie... Byle do jutra, byle na nic nie zabrakło.

Ta determinacja robi zresztą w tej książce największe wrażenie. Van Laak wydaje się być lwicą, która walczy o swoje małe i nie odpuści. W końcu mamy zresztą happy end, ale taki solidnie zapracowany, a nie podarowany od losu.

Tłumaczka książki, Agnieszka Piakarowicz-Tilk zwraca uwagę na jeszcze inną, niezwykle ważną kwestię. W książce pada mit Niemiec jako kraju dobrobytu i nieustającej szczęśliwości. Okazuje się, że ludzie wykształceni, chętni do pracy - jakiejkolwiek pracy - z tą pracą również mają problemy.

Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że ta historia w polskim wydaniu wyglądałaby inaczej. Choćby dlatego, że pomoc socjalna państwa, po którą w absolutnej ostateczności sięga w końcu Petra, w naszym kraju chyba jednak nie jest tak przyjazna i hojna, jak na zachodzie. Ale to już temat na zupełnie inną historię... Polską historię.

Petra van Laak "1 kobieta, 4 dzieci, 0 kasy (prawie)", PWN, 2013 r.

Adrian Pracoń "Masakra na wyspie Utoya"

Adrian Pracoń, Norweg polskiego pochodzenia, był jednym z tym, którzy ocaleli z masakry na wyspie Utoya. W drugą rocznicę tej tragedii ukazała się książka, w której powraca on do wydarzeń z lipca 2011 roku. Robi to w reporterskim, pozornie chłodnym stylu. Ale emocje czuć w tej historii na każdym kroku.  

22 lipca 2011 r. Adrian Pracoń jest jednym z uczestników letniego obozu młodzieżówki Partii Pracy na wyspie Utoya. Wszyscy doskonale się bawią, oczekując na kolejne atrakcje. Tę sielankę przerywa wybuch w Oslo, ale to dopiero wstęp do prawdziwego dramatu. Ten zaczyna się w momencie, gdy do wyspy dopływa Anders Breivik i z zimną krwią, bez śladu emocji zaczyna strzelać do ludzi.

Ci, których spotyka na swojej drodze, nie mają szans. Wśród tych osób jest Adrian Pracoń, który staje z mordercą "twarzą w twarz".

"(...)Jego buty. Znajdowały się tuż przy mojej twarzy. Kopał martwe ciała leżące wokół mnie. Jakby chciał sprawdzić, czy ktoś jeszcze żyje. (...) Wstrzymałem oddech. Ustało drżenie, które przez ostatnią godzinę przelewało się przez moje ciało. Wtem poczułem słabe ciepło tuż przy uchu. Ciepło lufy karabinu."

Pracoń zostaje ranny w ramię. Ale morderca nie strzela do niego powtórnie, tak jak do innych ofiar. 

"Leżałem nieruchomo, czekając na następny strzał. Jednak on nie nadszedł. Gdy otworzyłem oczy, ujrzałem, jak odchodzi po kamieniach wzdłuż brzegu, w stronę głównego budynku."

Na wyspie Utoya ginie 6osób9 . Pracoń jest wśród tych kilkunastu, którzy ocaleli, choć byli o krok od śmierci. Dlaczego? To pytanie pada w tej książce często. Dlaczego mnie oszczędził? Dlaczego w ogóle strzelał? Dlaczego on? Tutaj? Teraz? Na te pytania nie znajdziemy w tej książce odpowiedzi. Bo i nie o to w niej chodzi. Rzecz jest raczej w próbie racjonalnego podejścia do tragedii, której obiektywnie rzecz biorąc, zracjonalizować się nie da. Być może to próba poradzenia sobie z traumą.

Jakkolwiek byśmy na tę książkę nie spojrzeli, ważne, że powstała. I nie ma dla mnie znaczenia, że autor jest fanatykiem Facebooka i "na żywo" relacjonuje wydarzenia z miejsca tragedii - choć oczywiście może to budzić zrozumiały niesmak. Ważne jednak, że rozmiar tej tragedii i jej ludzki, autentyczny wymiar poznajemy z przekazu osoby, która z mordercą stała twarzą w twarz. I zupełnie przypadkiem nie znalazła się w gronie swoich zamordowanych przyjaciół. Nie ma bardziej wiarygodnego i poruszającego świadectwa zbrodni.

Adrian Pracoń "Masakra na wyspie Utoya", Pascal, 2013 r.

Maria Barbasiewicz "Ludzie interesu w przedwojennej Polsce"

Piękna pod względem edytorskim, znakomicie udokumentowana i ilustrowana tak, że zapiera dech w piersiach. Ta książka to kolejna perełka wydawnicza PWN. Przedstawia ona historię Drugiej Rzeczypospolitej przez pryzmat jej życia gospodarczego. Ale jest tu dużo, dużo więcej. Wysoka jakość merytoryczna łączy się w tej publikacji z estetyką najwyższej klasy. I wiedzą, której mogą pozazdrościć najlepsi historycy.

Autorka pokusiła się o przedstawienie portretów kilkunastu przedsiębiorców okresu międzywojnia. Nie było to zadanie łatwe, gdyż - jak sama zaznaczyła na wstępie - dokumentacja życia gospodarczego tamtych czasów jest niezwykle uboga. Swoją publikację Maria Barbasiewicz oparła więc na przekazach regionalistów, kontaktach z krewnymi przedwojennych przedsiębiorców, czy ustnych przekazach. Powstała z tego wyjątkowa, unikatowa  historia - a jej wyjątkowość autorka zawdzięcza swojej dociekliwości, detektywistycznemu wręcz zacięciu i konsekwencji w "składaniu pojedynczych puzli układanki" - jak sama określiła pracę nad książką.

Wybór przedwojennych przedsiębiorców, finansistów i filantropów pozwala na wszechstronne spojrzenie na gospodarczy i społeczny obraz Drugiej Rzeczypospolitej. Historie wielkich karier, wielkich pieniędzy, ale też wielkich biznesowych problemów pokazane są przez pryzmat ludzi i ich życia; nie tylko zawodowego, ale też rodzinnego, towarzyskiego. Twórcy potężnych firm i marek, które przetrwały dziesiątki lat przedstawieni są przez autorkę w możliwie szerokiej perspektywie. Poznajemy ich talenty, pasje, marzenia, ale też słabości i uwikłania. To niezwykle ciekawe portrety, zaskakujące, a równocześnie pokazujące "ludzki" wymiar potężnych gospodarczych przedsięwzięć.

Fascynująca jest historia Jana Albina Goetz-Okocimskiego, który stworzył potęgę browaru w Okocimiu i zbił na tym fortunę. Pieniądze inwestował w kolejne przedsięwzięcia, ale nie skąpił również na cele charytatywne. Historia dynastii Wedlów i ich rodzinnego, cukierniczego biznesu to, w gruncie rzeczy, kawał gospodarczej historii Polski i nowoczesnej myśli technologicznej, marketingowej, reklamowej. Brawurowa jest opowieść o Antonim Jaroszewiczu, bankowcu, milionerze, filantropie, który miał wyjątkowy talent do pomnażania pieniędzy, ale też ogromną fantazję w ich wydawaniu...

Polityczne, historyczne, prawne i społeczne tło ówczesnej Polski to kolejna perspektywa, która pozwala lepiej poznać i zrozumieć realia, w jakich rozkwitały bądź upadały przedwojenne biznesy. Przeczytamy także o technikach zarządzania, motywowania pracowników, strategiach reklamowych, czy roli mediów w życiu gospodarczym kraju.

Niezwykle cenne wydaje mi się to, że autorka towarzyszy swoim bohaterom do wybuchu wojny. Pokazuje, jak potoczyły się ich losy - a były to niejednokrotnie dramatyczne historie, co stało się z ich firmami i majątkami. W jakiś sposób zamyka więc temat, choć - jak pokazała historia - niektóre z przedwojennych biznesów okazały się niezniszczalne.

Świetny pomysł na publikację, doskonale zrealizowany. Stare fotografie i reprodukcje dopełniają ten wydawniczy majstersztyk.

Maria Barbasiewicz "Ludzie interesu w przedwojennej Polsce. Przedsiębiorcy / Filantropi / Kapitalisci", Dom Wydawniczy PWN, 2013 r.

Anita Czupryn, Dorota Kowalska "Ostatni samuraj. Rozmowy o generale Petelickim"

Charyzmatyczny, nieugięty, pryncypialny. Stworzył GROM, wyszkolił znakomitych ludzi, pokazał światu najlepsze oblicze polskiego wojska. Szarmancki, elegancki, błyszczący na salonach. A przy tym niepokorny, konfliktowy, trudny. Zbudował swoją legendę, ale samobójczą śmiercią postawił wiele znaków zapytania, na które wciąż trudno znaleźć odpowiedź. 

O generale Sławomirze Petelickim trudno opowiedzieć w krótkich, żołnierskich słowach. Dlatego w tej książce opowiada o nim wiele osób; bardzo szczerze, wzruszająco, również dowcipnie. Z tych rozmów wyłania się obraz człowieka wyjątkowego. O którym warto przeczytać, nawet jeśli się go nie znało.

Z postacią generała Petelickiego zetknęłam się w świetnej książce Aleksandra Makowskiego "Tropiąc Bin Ladena". Obaj pracowali kiedyś w wywiadzie, mieli podobne doświadczenia, dobrze się znali. Makowski zaproponował Petelickiemu szkolenie żołnierzy Ahmada Szahema Masuda, słynnego dowódcy Sojuszu Północnego, walczącego z reżimem talibów. To był ogromny dowód uznania i zaufania dla polskiego generała, ale też rodzaj przyjacielskiej pomocy, bo Petelicki tracił już wtedy swoją pozycję w kraju. Z tej krótkiej wzmianki w książce Makowskiego wynikało, że Sławomir Petelicki to postać pod wieloma względami wybitna, trudno wpisująca się w jakiekolwiek schematy. Przeznaczona do najtrudniejszych misji, wymagających poświęcenia życia.

Kilka dni po tej lekturze dowiedziałam się, że generał zastrzelił się w swoim domu.

I to jest właściwie punkt wyjścia tej książki. Dlaczego? To pytanie łączy wszystkie rozmowy. Począwszy od tej z bratem Januszem Petelickim, przez rozmowę z Gromosławem Czempińskim, na rozmowie z żoną Agnieszką Petelicka skończywszy. Nie dostajemy odpowiedzi na pytanie "dlaczego?", bo i trudno się jej spodziewać. Ale odbywamy niesamowitą podróż przez życie człowieka, który żył na sto procent. Nie bał się życia, a odwaga, brawura, rozmach były w nie wpisane od początku do końca.

Nie ma w tej książce rozmów nudnych, bo takich być nie może.

O Petelickim można bowiem powiedzieć wszystko, ale nie to, że był nudnym człowiekiem. Ja zapamiętam piękny portret generała, który nakreślił jego przyjaciel Michał Komar, w dowcipnej, anegdotycznej formie przedstawił Gabriel Wróblewski, profesjonalnie pokazał Aleksander Makowski. Najbardziej wzruszające są oczywiście rozmowy z najbliższymi; córką Dominiką i żoną Agnieszką. Ale i one pokazują jedynie kawałeczek tej osobistej, prawdziwej twarzy "wojownika".

Gratuluję autorkom, które swoimi rozmowami - wnikliwymi, z dobrym merytorycznym przygotowaniem, ale też empatią - zbudowały historie niejednoznaczną, intrygującą, możliwie wszechstronną. Bez patosu, ale też bez fałszywej skromności. Na miarę wyjątkowego człowieka.

Anita Czupryn, Dorota Kowalska "Ostatni samuraj. Rozmowy o generale Petelickim", Czarna Owca, 2013 r.

Constance Briscoe "Więcej niż brzydka"

Byłam ogromnie ciekawa kontynuacji "Brzyduli" - książki wstrząsającej, ale też - dzięki postaci autorki - dającej siłę i nadzieję. W "Więcej niż brzydka" śledzimy dalsze losy skrzywdzonej przez matkę dziewczyny, która krok po kroku spełnia swoje marzenia i buduje własne poczucie wartości.

W kilku zdaniach przypomnę historię "Brzyduli". Constance Briscoe opisuje w tej książce swoje dzieciństwo w latach 60. XX w Anglii. Urodzona jako kolejne dziecko emigrantów z Jamajki jest w rodzinie "czarną owcą"; ofiarą wymyślnej przemocy fizycznej i psychicznej ze strony matki i ojczyma. Dziewczynka dorasta w poczuciu nieustannego zagrożenia i cierpienia, w końcu znajdując w sobie siłę, by walczyć o prawo do normalnego życia. Droga do tego prowadzi przez bezprecedensowy proces sądowy, który dziewczyna wytacza swojej matce. I wtedy właśnie postanawia: Odtąd będę szczęśliwa. Będę piękna. I zostanę prawnikiem.

W "Więcej niż brzydka" Constance konsekwentnie realizuje swoje marzenia. Rozpoczyna studia, zarabia pieniądze na kolejne operacje plastyczne.  Ale to nie jest droga usłana rożami. Dziewczyna wciąż zmaga się z demonami przeszłości. Niskie poczucie własnej wartości, bardzo silny autokrytycyzm, wyobcowanie i osamotnienie powodują, że jest jej bardzo trudno zaakceptować siebie.

A jednak Constance zmienia się, wewnętrznie i zewnętrznie. Coraz pewniejsza siebie, niezależna od opinii innych na swój temat staje się silną kobietą, która daje sobie prawo do osobistego szczęścia i walczy o zawodową pozycję.

To książka o walce o samą siebie; trudnej, ale zakończonej pomyślnie.  O tym, że można odbić się z dna. I że jesteśmy tym, kim naprawdę chcemy być, a siła tkwi w naszej głowie.

Constance Briscoe "Więcej niż brzydka", Wydawnictwo Bellona, 2013 r.

Anna Poppek "Seryjni mordercy XX wieku"

 

Dostajemy w tej książkę historię najbardziej spektakularnych zbrodni XX wieku. Ich autorami, sprawcami, głównymi bohaterami są ludzie, których sylwetki Anna Poppek kreśli z dużą wnikliwością, starając się dotrzeć do przyczyn ich zbrodniczych skłonności. Pokazując też nieporadność śledczych w obliczu ich sprytu, inteligencji, przebiegłości

Dwadzieścia trzy opowieści - dwadzieścia trzy historie seryjnych morderstw dokonanych przez polskich i zagranicznych sprawców.

To postaci wymykające się wszelkim schematom; o różnym statusie społecznym, majątkowym, rodzinnym. Samotnicy i dziwacy, ale też mężczyźni dużym uroku osobistym, wyjątkowej inteligencji, cieszące się sympatią, szacunkiem i autorytetem.

Im zresztą bardziej niepozorna i "zwyczajna" postać mordercy, tym trudniejsze okazuje się jego schwytanie. To jeden z powodów dla których bezkarnie zabija on kolejne ofiary, przez całe lata nie budząc żadnych podejrzeń.

Taką postacią był Karol Kot; grzeczny, spokojny i inteligentny maturzysta z Krakowa, który mordował wyłącznie dla przyjemności, którą sprawiało mu zabijanie. Ten "chłopiec o niewinnych oczach" stanowił całkowite zaprzeczenie wyobrażenia seryjnego mordercy. A jednak jego zbrodnie zdumiewały swoją bezwzględnością, brutalnością i przypadkowością.

Zdecydowanie bliżej do wizerunku "potwora" było Andiejowi Czikatilo, rzeźnikowi z Rostowa, który stal się pierwowzorem Hannibala Lectera. Ten agresywny, o odpychającej powierzchowności mężczyzna zamordował ponad 50 osób; głównie dzieci. Okaleczał ich ciała i zjadał ich części...

Takich historii; porażających okrucieństwem, bezwzględnością i nieobliczalnością sprawców, ale też zadziwiających ich wieloletnią bezkarnością, znajdziecie w tej książce więcej. Wszystkie robią ogromne wrażenie. Ja zapamiętałam szczególnie historię Teda Bundy'ego, który mordował w Ameryce młode, długowłose dziewczyny, Marca Dutrouxa, belgijskiego porywacza i mordercy dziewczynek, czy Joachima Knychały, który na Śląsku mordował kobiety.

Mocna to lektura i swoiste kompendium wiedzy na temat najokrutniejszych zbrodni XX wieku. Do zastanowienia i ku przestrodze.

Anna Poppek "Seryjni mordercy XX wieku", Wydawnictwo G+J Książki, 2013 r.

"Wypędzone" Helene Pluschke, Esther von Schwerin, Ursula Pless-Damm

"Wypędzone" to Niemki - matki, żony, córki. Mieszkanki tzw. Ziem Odzyskanych. Kobiety, dla których wojna była osobistym dramatem, a jej konsekwencje oznaczały utratę tego co najważniejsze; godności i tożsamości, rodzinnego domu i ojczyzny. Ich relacje z tamtych wydarzeń to świadectwo wielkiego cierpienia, osobistej tragedii, ale też niezłomności. I nie ma znaczenia, że w tej wojnie my, Polacy, byliśmy po drugiej stronie - w tej historii ważni są po prostu ludzie. I krzywda, której doświadczyli.  

Książka składa się z dzienników Helene Plüschke i Ursuli Pless-Damm pisanych "na żywo" podczas wysiedleń oraz powojennych wspomnień Esther von Schwerin, które pisała aż do śmierci. Trzy kobiety, trzy - na pozór - różne doświadczenia i doznania. Łączy je strach, upokorzenie, cierpienie, walka o przeżycie. Konieczność zmierzenia się z wrogiem, którymi są Sowieci i Polacy.

To niezwykle przejmujące, osobiste relacje, których dramatyzm potęguje ich prostota i emocjonalność. Pisane są bowiem z perspektywy dnia codziennego i nieustającej walki o kolejny dzień; z rodziną, we własnym domu. Przyznam, że największe wrażenie zrobiła na mnie relacja Helene Plüschke, która swój dziennik zaczęła pisać w październiku 1944 roku. Ta młoda kobieta, mieszkająca na Dolnym Śląsku, matka sześciorga dzieci, wykazała się niezwykłym heroizmem, by ocalić swoją rodzinę i pozostać w ojczyźnie, w której nie było już dla nich miejsca. Każda opisana w jej wspomnieniach chwila to stawianie na szali swojego życia, zdrowia, godności, by ochronić najbliższych. To bestialskie gwałty, których była ofiarą, głód, tortury. I ogromna determinacja, by się nie poddać, by przeżyć; ale przeżyć tu, w swoim domu, wśród swoich, nie dać się wypędzić.

Równie mocna jest historia Ursuli Pless-Damm, która mieszkała na Pomorzu. Przeszła przez piekło obozu, podjęła dramatyczną próbę ucieczki, w końcu dostała się do Niemiec. Cały czas wierzyła, że kiedyś będzie mogła wrócić do swojego rodzinnego domu, że to nie jest "na zawsze"...

Wspomnienia Esther von Schwerin powstały już po wojennych wydarzeniach. Pisane są więc "na zimno", analitycznie; pozornie pozbawione są więc emocji. Ale to rzeczywiście pozór; tu także czuć strach, żal, bunt. Uczucia, które nigdy nie przeminęły.

Ta książka to ważna, choć trudna lekcja historii. Świadectwo patriotyzmu. Ale też głęboka analiza ludzkich emocji i zachowań w obliczu śmiertelnego zagrożenia. I ten ludzki wymiar historii zrobił na mnie ogromne wrażenie.
 

Helene Pluschke, Esther von Schwerin, Ursula Pless-Damm "Wypędzone. Historie Niemek ze Śląska, z Pomorza i Prus Wschodnich. Trzy szczere świadectwa kobiet bezbronnych wobec zwycięzców", Literatura Faktu PWN, 2013 r.

Bill O'Reilly, Martin Dugard "Zabić Lincolna"

"Lincoln" nie dostał co prawda Oscara, ale jeśli film jest tak samo dobry jak książka, to na pewno wybiorę się do kina. Tymczasem mam za sobą lekturę "Zabić Lincolna"; fascynującego thrillera, który z wielką przenikliwością pokazuje społeczne i polityczne tło zamachu na prezydenta Abrahama Lincolna. Jest napięcie, intryga i dramatyczny finał - czyli to wszystko, czego trzeba, żeby uznać lekturę za udaną.

Zabójstwo Abrahama Lincolna doczekało się naprawdę rzetelnej, a przy okazji fascynującej pod względem fabularnym książki. Napięcie budowane jest od pierwszych stron; 4 marca 1865 roku Lincoln staje przed pięćdziesięciotysięcznym tłumem i składa przysięgę rozpoczynającą jego drugą kadencję. Wzywa do ponownego zjednoczenia Ameryki. Nie wie - choć w jakiś sposób przeczuwa - że zostało mu zaledwie sześć tygodni życia, a człowiek, który dokona na niego zamachu znajduje się na wyciągnięcie ręki. To John Wilkes Booth, młody, uznany aktor dramatyczny. Podczas przemówienia prezydenta dojrzewa w nim nienawiść i myśl, która stanie się odtąd jego obsesją: Zabić Lincolna. Nie spocznie, dokąd nie wprowadzi jej w czyn.

Odtąd fabuła prowadzona jest tak, by możliwie dokładnie odtworzyć ostatnie tygodnie życia Abrahama Lincolna; zarówno w kontekście jego politycznej aktywności, jak i życia rodzinnego. To fascynujący portret - widzimy człowieka charyzmatycznego i poświęconego Ameryce. Mądrego i odważnego prezydenta. Ale też kochającego męża, ojca, lojalnego przyjaciela.

Równolegle poznajemy Johna Bootha; przystojnego, uwodzicielskiego, próżnego mężczyznę. Człowieka, który zwykł manipulowac innymi i podporządkowywać ich do swoich celów. Aktora, któremu nie wystarcza już sceniczny poklask i uwielbienie kobiet. Teraz chce przejść do historii Ameryki, jako jej wybawca i narodowy bohater. Kieruje nim tak samo fanatyczna nienawiść do Lincolna i prowadzonej przez niego polityki zjednoczenia, co żądza osobisej sławy. Nie wystarczy mu samo zabicie prezydenta, ale pragnie to zrobić w teatralnym stylu - na oczach widowni. Tak, by wszyscy wiedzieli, że to on - John Booth - dokonał tego "wielkiego" czynu.

Przygotowania do zamachu i okoliczności, które temu towarzyszą pokazane są w książce niezwykle precyzyjnie i szczegółowo, niemal co do godziny. Towarzyszą mu barwnie i wnikliwie nakreślone portrety wspólników zamachowca, ale też współpracowników Lincolna i jego rodziny. Poznajemy więc dwie strony dramatu, który ma się za moment rozegrać - i tym bardziej wczuwamy się w fatalizm całej sytuacji.

Sam moment zamachu to kulminacja niewiarygodnego spektaklu, który rzeczywiście rozgrywa się na oczach publiczności. Jest tak, jak Booth sobie zamarzył: teatr, scena, widownia i on - człowiek, który z zimną krwią morduje prezydenta i obwieszcza to wszem i wobec.

Napięcie sięga zenitu, by wcale nie opaść na kolejnych stronach książki. Mamy bowiem zaraz brawurową ucieczkę rodem z najlepszego kina sensacji, spektakularny pościg i wreszcie ukaranie winnych, które także przybiera postać spektaklu. Obrazy zmieniają się jak w kalejdoskopie; aż trudno uwierzyć, że to wszystko zdarzyło się naprawdę, że to faktycznie historia Stanów Zjednoczonych. I wcale się nie dziwię, że doczekała się ona książkowej i filmowej wersji.   


Ale "Zabić Lincolna" to nie tylko historia i polityka. To pasjonująca opowieść o ludziach wybitnych i szalonych, bohaterach i fanatykach. Opowieść o wielkich namiętnościach, niebezpiecznych uprzedzeniach i obsesjach. To wreszcie znakomity dokument, kryminał i powieść sensacyjna w jednym.

Zdecydowanie polecam.


Bill O'Reilly, Martin Dugard "Zabić Lincolna", Wydawnictwo Pascal, 2013 r.

Iris Chang "Rzeź Nankinu"

Siłą tej książki jest jej dokumentalna i historyczna wartość - unikatowa, pod wieloma względami odkrywcza i świadcząca o wielkiej determinacji autorki. Równie intensywny jest jej emocjonalny przekaz. Amerykańska reporterka Iris Chang, bazując na opowieściach swoich dziadków, dotarła do materiałów, które są świadectwem niewiarygodnej zbrodni dokonanej w 1937 roku na mieszkańcach chińskiego miasta Nankin.

Do oblężenia Nankinu doszło podczas drugiej wojny japońsko-chińskiej; 13 grudnia 1937 roku stolica narodowych Chin dostała się w ręce Japończyków. Był to punkt zwrotny tej wojny, ale równocześnie początek niespotykanej w dziejach świata zbrodni ludobójstwa dokonanej na setkach tysięcy Chińczyków. O tej historii Iris Chang słyszała w swojej rodzinie od dziecka. Opowieści o niewinnych ofiarach, wyjątkowym okrucieństwie Japończyków, a zarazem heroicznej obronie mieszkańców miasta kazały dziennikarce zgłębić ten temat. Jej żmudna praca zaowocowała nieznanymi dotąd dokumentami ocalałymi z oblężenia, relacjami świadków, którzy przeżyli rzeź.

Chang zrobiła z tego znakomity użytek. Napisała książkę świetnie udokumentowaną, mającą wszelkie walory historyczne, ale równocześnie zbudowaną na osobistych emocjach; dramatyczną i niezwykle osobistą w wymowie. Zapomnijcie o historii, polityce, wojnie, a pomyślcie o tragedii każdej z przypadkowych ofiar; matek, ojców, dzieci - zdaje się mówić autorka - o każdej wymyślnej torturze i zbrodni, których celem było zadanie jak największego cierpienia.

Iris Chang konsekwentnie buduje emocjalny przekaz, tak by wstrząsnąć czytelnikiem. Przedstawia szczegółową relację z Gwałtu Nankińskiego pełną okrutnych, wynaturzonych scen gwałtu na dzieciach, kobietach, starcach. Sceny tortur, gwałtów i zabijania są tak naturalistyczne i drastyczne, że chwilami trudno o nich po prostu czytać. Równie wstrząsające są historie ludzi, którzy cudem przeżyli rzeź; okaleczni psychicznie i fizycznie nigdy już nie doszli do siebie. I nigdy nikt nie zadośćuczynił ich tragedii.

Unikatowe są w tej ksiażce relacje osób, które przeżyły zagładę, ale nie mniejszą jej  wartością są także wspomnienia misjonarzy, czy korespondentów, którzy w tym czasie byli w Nankinie. Jedną z takich osób był John Rabe, niemiecki przedsiębiorca i polityk, który prowadził międzynarodowe dzialania na rzecz obrony Nankinu. Dzięki jego dziennikowi możemy z bezstronnej perspektywy spojrzeć na wydarzenia z 1937 roku; zobaczyć jak broniło się miasto i jak nierówna i pozbawiona wszelkich zasad była to walka.

Książka Iris Chang ma jeszcze drugi, szczególnie osobisty i tragiczny wymiar. "Rzeź Nankinu" to dzieło, któremu dziennikarka poświęciła wiele lat swojego życia; zarówno zawodowego, jak i osobistego. Nie wiadomo do końca, jaki wpływ na jej stan psychiczny miała pracą nad publikacją, ale z pewnością była to książką jej życia. Wkrótce po tym, jak "Rzeź Nankinu" stała się bestsellerem w Stanach, u Chang zdiagnozowano chorobę psychiczną.

W 2004 roku popełniła samobójstwo. Miała 36 lat, zostawiła męża i malutką córeczkę.

Iris Chang "Rzeź Nankinu", Wydawnictwo Wielka Litera, 2013 r.

Michaił Chodorkowski, Natalia Gieworkian "Więzień Putina"

Opowiedziana na dwa głosy historia uwięzienia Michaiła Chodorkowskiego to zarówno osobista relacja bohatera z najbardziej dramatycznego okresu jego życia, jak też świadectwo biznesowych i politycznych zależności w Rosji pod rządami prezydenta Putina. To mocna, demaskatorska lektura dzięki której mamy szansę zobaczyć, jak naprawdę wygląda rosyjska rzeczywistość. W każdym wymiarze; społecznym, politycznym, gospodarczym.

Michaił Chodorkowski, właściciel energetycznego koncernu Jukos i swego czasu najbogatszy rosyjski biznesmen został aresztowany w 2003 roku. Pokazowy proces "naftowego magnata", w którym oficjalnie zarzucono mu finansowe nadużycia, stał się perfidną, polityczna grą pozbawioną wszelkich reguł, której wynik był z góry przesądzony. Pozbawiony prawa do uczciwej obrony, skazany na wieloletnie więzienie i ograbiony z majątku Chodorkowski stał się symbolem ofiary systemu. A przede wszystkim samego Władimira Putina, który w zarodku niszczy każdy przejaw wolności politycznej i finansowej, zagrażającej mu osobiście.

Kulisy procesu, a wcześniej także aresztowania poznajemy w relacji samego Chodorkowskiego. To relacja "na zimno"; analityczna, skrupulatna i pozbawiona emocji. Tym mocniejszy jest jej wydźwięk, gdyż osobisty dramat człowieka zderza się w tej opowieści z bezwzględnym, pozbawionym wszelkich norm moralnych i prawnych systemem.

Drugim głosem opowiada dziennikarka Natalia Gieworkian. Dzięki jej reporterskiej dociekliwości i dokumentalistycznej dokładności mamy szansę poznać historię powstania biznesowej potęgi Jukosu i roli, jaką odegrał w tym Chodorkowski. Giworkian sięga do archiwalnych źródeł i oddaje głos wspólnikom, współpracownikom, przyjaciołom i rodzinie Chodorkowskiego. Wyłania się z tego  obraz człowieka bardzo inteligentnego, dobrze wykształconego, pracowitego, odważnego, zdyscyplinowanego, wymagającego wobec siebie i innych. Ale też autokratycznego, uparcie dążącego do celu i nade wszystko - niezwykle ambitnego. Zdaje się, że ta ostatnia cecha w połączeniu z poczuciem niezależności i utopijną wiarą w obywatelskie państwo były początkiem jego dramatu. "Wybijający się na niepodległość" biznesmen stał się największym, a przy tym osobistym wrogiem Putina. Odwaga i rozmach biznesowy, które wykraczały daleko poza Rosję, rosnące ambicje polityczne i finansowe możliwości ich zrealizowania stanowiły realne niebezpieczeństwo dla prezydenckiego imperium opartego na wiernopoddaństwie.

Co istotne, Chodorkowski do końca nie tracił wiary w wolne państwo wpisujące się w europejskie standardy. Czy też może raczej nie wierzył w możliwość oczywistego złamania prawa, w tym prawa do obrony.  Wiedząc, że traci polityczne poparcie i mając świadomość, że wokół Jukosu robi się gorąco, nie skorzystał z możliwości wyjazdu z kraju. Po prostu nie uciekł. Proces Chodorkowskiego i  jego pobyt w łagrze to świadectwo wielkiej niezłomności, godności, odwagi, determinacji i swego rodzaju ofiary w imię demokracji, uczciwości, prawdy. Z tego powodu, jak też z wielu innych tę książkę trzeba przeczytać.

 Michaił Chodorkowski, Natalia Gieworkian "Więzień Putina", Wydawnictwo Agora, Wydawnictwo Czarne, 2012 r.

Michele Primi "Klątwa rock and rolla"

To właściwie mini-leksykon muzyki rozrywkowej XX i XXI wieku. Tragiczna, przedwczesna, czy tajemnicza śmierć muzyków stała się punktem wyjściowym do pokazania ich dokonań i artystycznej drogi.

Muzyka, talent, sukces, kariera, używki, choroba, tajemnica, śmierć. To elementy, które powtarzają się w każdej  z tych historii. A jest ich w tej książce sporo - od tych najbardziej znanych i spektakularnych, jak Jima Morrisona, czy innych artystów z "klubu 27", jak Amy Winehouse, po te mniej znane, ale nie mniej tragiczne postacie, jak choćby Scotta Columbusa.

Myślą przewodnią "Klątwy rock and rolla" jest śmierć, ale tak naprawdę to książka o życiu w szalonym świecie rock and rolla. 63 historie muzyków przedstawione zostały w sposób chronologiczny, syntetyczny i informacyjny. Za to duży plus, gdyż skondensowana treść pozwala skupić się na istocie każdej z historii. Drugim atutem książki jest oprawa fotograficzna, która także daje nam wgląd w życie artystów.

A co mogę powiedzieć o tej książce poza recenzenzencką poprawnością? Może to, że dobrze poznać historię wyjątkowego Johna Belushie'go, który umarł w niewiadomych okolicznościach, czy Marvina Haye'a, którego zastrzelił jego ojciec?

Są w tej książce historie znane i obrosłe w legendę. Mniej i bardziej popularne. Znajdziecie w nich Janis Joplin, Johna Lennona, Kurta Cobain'a i Whitney Houston. I wielu, wielu innych, których nazwisk nie znacie lub nie pamiętacie. Znakomitych artystów, którzy przegrali z nałogiem, słabością, a czasem może fatum.

Te historie zostają w pamieci. Ta książka także, bo bardzo dobrze je sprzedała. Balans formy i treści - w sam raz. A emocje? W zależności od wrażliwości.

Michele Primi "Klątwa rock and rolla. Gwiazdy, które odeszły za wcześnie", Wydawnictwo G+J Książki, 2012 r.

Caroline Knapp „Picie. Opowieść o miłości”

To mocna, bardzo osobista proza, która demaskuje tzw. eleganckich alkoholików; aktywnych zawodowo, odnoszących sukcesy, znanych i powszechnie poważanych. Pokazuje przy tym pokrętny i podstępny mechanizm uzależnienia, który Caroline Knapp celnie porównuje z toksyczną, stopniowo wyniszczającą miłością.

Autorka książki pokazuje na swoim przykładzie, jak niepostrzeżenie przyjemność okazjonalnego popijania stała się przymusem codziennego picia, który niszczył jej życie.

To, co najmocniejsze w tej książce, to okoliczności powstawania nałogu. Autorka była atrakcyjną, odnoszącą sukcesy zawodowe dziennikarką, córką znanego psychiatry. Piła, tak jak wszyscy w jej otoczeniu. Ojciec, koledzy z pracy, przyjaciółki. Piła sama albo w gronie znajomych. Po pracy; dla rozluźnienia, dla towarzystwa, dla przyjemności. Z wyższością spoglądając na upijających się i tracących nad sobą kontrolę kolegów. Z czasem tę kontrolę sama zaczęła tracić, a pierwszy kieliszek powodował przymus wypicia kolejnych, aż do „urwania się filmu”. I tak dzień za dniem. Knapp nie oszczędza siebie w tej książce i niezwykle szczerze, na granicy ekshibicjonizmu opowiada o swoim zatracaniu się w nałogu.

Co ciekawe, niemal całkowita degradacja psychiczna i moralna nie miała przełożenia na życie zawodowe autorki. Knapp, nawet w najostrzejszym, schyłkowym okresie picia, wciąż była aktywną i szanowaną dziennikarką – a przynajmniej tak jej się wydawało. To tylko niebezpiecznie utwierdzało ją w poczuciu kontroli nad własnym życiem i utrudniało podjęcie leczenia. Autorka nie pozostawia złudzeń: picie ludzi „na stanowiskach”, o mocnej zawodowej pozycji, odnoszących sukcesy jest wyjątkowo niebezpieczne, bo sankcjonowane przez otoczenie. A picie kobiet to dodatkowo temat tabu. Wielkiej determinacji, siły i odwagi wymaga więc przyznanie się do problemu i podjecie leczenia.

Autorka to zrobiła – i o tym także jest ta książka. Szczera, mądra i w jakiś sposób bezwzględna.

Caroline Knapp „Picie. Opowieść o miłości”, PWN - literatura faktu, 2012 r.

Katarzyna Pakosińska "Georgialiki. Książka pakosińsko-gruzińska"

To książka zrodzona z miłości i napisana z wielką pasją. Dowcipnie, ale równocześnie bardzo serio. Katarzyna Pakosińska dowodzi w niej swojego znakomitego talentu satyrycznego, ale też wrażliwości i umiejętności zjednywania sobie ludzi (w tym czytelników!). Zdecydowanie mam ochotę wyruszyć w podróż do Gruzji, którą autorka pokazała w sposób niemal bardzo osobisty, niemal intymny.

A wszystko zaczęło się od... tańca i miłości. Z zespołem folklorystycznym "Pruszkowiacy" licealistka Kasia wylądowała w Gori na gościnnych występach. Tam oświadczył się jej "czarnooki" Mamuki, w którym – podobnie jak w Gruzji – Katarzyna zakochała się od pierwszego wejrzenia. Do ślubu nie doszło, ale dwadzieścia lat później autorka postanowiła odnaleźć swoją dawną miłość.

Szczegółów tej romantycznej historii nie zdradzę, ale to właśnie od niej zaczęła się wielka, gruzińska przygoda Pakosińskiej. Szczęśliwe zbiegi okoliczności i wspomniany już talent zjednywania sobie ludzi sprawiły, że autorka mogła nakręcić w Gruzji film "Tańcząca z Gruzją”. Kulisy jego powstawania powstawania – przerwane w sierpniu 2008 roku konfliktem rosyjsko-gruzińskim – opisuje w pierwszym rozdziale książki.

Wraz z ekipą filmową "Pakosy" (którą dowodzi niezwykły Sergi – i tu mamy także romantyczną historię) przemierzamy gruzińskie krainy, poznajemy ich mieszkańców, gotujemy, biesiadujemy, wspinamy się po górach, robimy domowe wino... Sposób, w jaki autorka prowadzi narrację – bardzo bezpośredni, dowcipny, pełen dygresji – sprawia, że czujemy się uczestnikami tej wyprawy i chłoniemy ją wszystkimi zmysłami.

W drugiej części książki robi się jeszcze bardziej swojsko i biesiadnie. Pakosińska zabiera nas do swoich gruzińskich przyjaciół i przy dobrym winie oraz lokalnych przysmakach słuchamy ich opowieści. Jest i zabawnie, i sentymentalnie, i całkiem poważnie. A nade wszystko barwnie i interesująco. Bo i taka jest ta książka; pełna kolorów, emocji i wielkiej pasji.

Katarzyna Pakosińska "Georgialiki. Książka pakosińsko-gruzińska", wydawnictwo Pascal, 2012 r.

"Po prostu Whitney. Historia supergwiazdy" James Robert Parish

Rozsmakowałam się w biografiach współczesnych gwiazd popkultury - szczególnie tych spektakularnych i... dramatycznie zakończonych. Tym razem sięgnęłam po historię życia Whitney Houston, która jest trochę historią Kopciuszka - ale Kopciuszka niebywale utalentowanego, a przy tym znakomicie wpisującego się w hollywodzki schemat wielkiej gwiazdy.

Ta historia zatacza koło. Rozpoczyna się w tragicznym momencie; 11 lutego 2012 roku w hotelowej łazience odnaleziono ciało nieżywej Whitney Houston. Gwiazda miała 48 lat, właśnie szykowała swój wielki come back na scenę. Głośno było o tym, że próbuje na nowo ułożyć sobie życie; bez alkoholu, narkotyków i z daleka od toksycznych związków. Ale równocześnie widać było w materialach filmowych, że bywa nienaturalnie ożywiona, a jej legendarny głos pozostawia wiele do życzenia. Tragiczna śmierć piosenkarki była szokiem tak dla jej fanów na całym świecie, jak i rodziny. Pojawiły się pytania: Czy ta historia musiała tak się zakończyć? Kto jest za to odpowiedzialny? Czy ten dramatyczny koniec był w jakiś sposób wpisany w tyleż bajkową, co skomplikowaną karierę Whitney Houston?

Na te pytania próbuje odpowiedzieć James Parish, autor wielu książek o show-biznesie w Hollywood. Jak na dobrego badacza przystało, autor rozpoczyna od dzieciństwa piosenkarki, które od najmłodszych lat związane było z muzyką. To matka Whitney, Cissy Houston - utalentowana, pracowita, ale do końca nie spełniona na scenie piosenkarka - zaszczepiła w córce miłość do muzyki. To pod jej okiem dwunastoletnia Whitney zaśpiewała po raz pierwszy przed szeroką publicznością w kościele, a potem partnerowała matce podczas jej występów w klubach. To Cissy nauczyła dziewczynkę, jak pracować głosem i jak prezentować się na scenie. To w końcu ona była siłą napędową jej kariery w początkowym okresie - jej najsurowszym krytykiem, ale też najwierniejszą fanką. Czy mając taką matkę, a także kuzynkę w osobie Arethy Franklin można było pójść inną drogą, niż muzyczna? Oczywiście nie.

Parish pokazuje, w jak konsekwentny i przemyślany sposob została poprowadzona kariera Whitney. Duża w tym zasługa samej piosenkarki, która podbiła serca publiczności nie tylko wspaniałym głosem, ale też wiernością tradycyjnym wartościom, które podkreślała na każdym kroku i przywiązaniu do religii. Skromna, piękna, utalentowana i uduchowiona - świat oszalał na punkcie ciemnoskórej dziewczyny, która była spełnieniem marzeń każdej nastolatki o wielkiej karierze w Hollywood.

Im oczywiście dalej, tym więcej rys pojawiało się na tym wizerunku. Począwszy od jej relacji z Robyn Crawford, z którą Houston przyjaźniła się od 16. roku i mieszkała wiele lat, aż po związek z Bobbym Brownem, który - jak twierdzi wiele bliższych i dalszych osób z otoczenia piosenkarki - był początkiem jej końca.

Zawirowania w życiu osobistym gwiazdy Parish umiejętnie splata z poszczególnymi etapami jej spektakularnej kariery. Poznajemy więc kulisy powstawania filmu "Bodyguard", który wyniósł ją na szczyt i w jakiś sposób opowiada o niej samej. Autor przypomina także kreacje Whitney w innych produkcjach, jak choćby "Żonie pastora", czy "Czekając na miłość". Wraca do największych tras koncertowych piosenkarki, pokazuje, jak wygladały kontakty divy z mediami i publicznością. Bywa, że nie oszczędza Houston, zarzucając jej gwiazdorstwo, wyniosłość, oderwanie od rzeczywistości, lekceważenie swojej kariery. I coraz większe pogrążanie się w toksycznej relacji z Bobbym Brownem oraz ucieczkę w używki.

Wielka kariera zdawała się chwiać w posadach i zmierzać do spektakularnego końca. Autor nie pozostawia nam złudzeń: ze skromnej, spontanicznej, utalentowanej dziewczyny, która marzyła tylko o tym, żeby śpiewać niewiele zostało... I na nic zdały się desperackie próby ratowania wizerunku i powrotu na szczyt. Wydaje się, że to co było wpisane w karierę Whitney Houston - sława, pieniądze, władza - okazało się też jej największym przekleństwem. Choć gdzieś w środku została niepewną siebie, wyobcowaną dziewczyną, która nie bardzo radzi sobie z życiem... Szkoda - zdaje sie mówic Parish - że ta historia tak się skończyła. Mogła mieć jeszcze wiele zaskakujących odsłon.

"Po prostu Whitney. Historia supergwiazdy" James Robert Parish, Wydawnictwo G+J Książki, 2012 r.

Dariusz Michalski "To była bardzo dobra telewizja. Część I: Misja emisji"

Ta książka to rodzaj sentymentalnej podróży w przeszłość. Odnajdziemy w niej ulubionych prezenterów, reporterów, reżyserów, operatorów... Przypomnimy sobie kultowe programy i ich twórców. Zajrzymy za kulisy wielkiej telewizyjnej fabryki i zobaczymy, jak wyglądały jej początki. A także, jak zmieniała się ona wraz z przemianami politycznymi, społecznymi, kulturowymi. Bowiem w Telewizji Polskiej, jak w lustrze, odbija się cała historia powojennnej Polski.

Dariusz Michalski zaznaczył na wstępie, że swoją książkę poświęca nie tyle samej TVP, co ludziom, którzy ją tworzyli. I, rzeczywiście, pozostał tej tezie wierny od początku do końca - z korzyścią dla czytelnika. Daleko więc tej książce do publikacji naukowej, a bliżej do subiektywnego kalejdoskopu, w którym autor przywołuje tych, których uważa, że przywołać warto. I każdemu z nich dedykuje bardzo osobisty, często emocjonalny portret.

Dostajemy więc znakomicie nakreślone sylwetki prezenterów i reżyserów, którzy tworzyli telewizję, nadawali jej ton, charakter, klimat. Których nazwiska na zawsze przejdą do historii TVP i którzy bezdyskusyjnie stali się jej symbolami. Jest wśród tych osób Jan Suzin, Krystyna Loska, Bogumiła Wander, Jerzy Antczak, Adam Hanuszkiewicz, czy Jerzy Gruza. Dogłębny, wielowymiarowy portret tyleż fascynującej, co kontrowersyjnej Ireny Dziedzic to absolutna "wisienka na torcie" tych wspomnień. Godna, jak sądzę, oddzielnej książki.

Ale Dariusz Michalski nie zatrzymuje się wyłącznie na historii i, daleki od politycznej poprawności, wskazuje, kto dziś jest prawdziwą twarzą telewizji. Nie kryje przy tym swoich sympatii i potrafi zdobyć się na rzetelną, choć przy tym bardzo osobistą ocenę. Mało tego - tworzy nawet własne rankingi, np. Złotą Dziesiątkę prezenterów, dzięki którym chce mu się wciąż oglądać telewizję. 

Wybór programów i audycji, którym autor poświęca miejsce w swojej książce, jest także subiektywny. I, moim zdaniem, trafiony. Teatr Telewizji, Pegaz, Tele-Echo, Kobra, Teatr Sensacji, Kabaret Starszych Panów... To klasyka, na której wychowały się co najmniej dwa pokolenia Polaków. Michalski nie zapomina o audycjach dla najmłodszych, czy rozrywkowych i sportowych. Sporo uwagi, i słusznie, poświęca Dziennikowi (a później Wiadomościom), Teleexpresowi, gdyż to na przykładzie programów informacyjnych najwyraźniej widać polityczne wpływy w telewizji. Oczywiście, zaraz po osobach, które telewizją kierowały - a o nich autor także nie zapomina i, kiedy trzeba, pozwala sobie na bezkompromisowe słowa.

Ale choć portret telewizji nie jest słodki i laurkowy, to Dariusz Michalski nie bez powodu nadał swojej książce tytuł "To była bardzo dobra telewizja". A ja dodam: To jest bardzo dobra książka o bardzo dobrej telewizji. Czekam wiec na drugi tom mając pewność, że będzie o czym poczytać...

Dariusz Michalski "To była bardzo dobra telewizja. Część I: Misja emisji", Wydawnictwo MG, 2012 r.

Maciej Pisuk "Jesteś Bogiem. Historia Paktofoniki"

Gdyby nie scenariusz zawarty w tej książce i determinacja Macieja Pisuka, film, który bije dziś rekordy oglądalności, nigby by nie powstał. Okazuje się, że od momentu, w którym Pisuk spotkał się z chłopakami z zespołu Paktofonika i "wszedł" w ich życie, a potem napisał scenariusz "Jesteś Bogiem", minęło ponad osiem lat. Ale warto było czekać. Film jest świetny, a książka, która opisuje kulisy jego powstawania i przede wszystkim życie muzyków, w tym Magika - pod każdym względem unikatowa.

Scenariusz "Jesteś Bogiem" poprzedzają rozmowy z jego scenarzystą. To z nich dowiedujemy się, jak powstał pomysł na film, a następnie jego scanariusz. To w nich Pisuk opowiada - niezwykle zresztą szczerze - dlaczego tak mocno zaangażował się w życie chłopaków z hiphopowego zespołu i postanowił opowiedzieć ich historię.

"Chciałem spełnić się zawodowo i szukałem współczesnej historii" 

Na taką historię Pisuk natknął się w "Dużym Formacie" Gazety Wyborczej. Rok po samobójczej śmierci Magika, lidera Paktofoniki. Przeczytał o Magiku, Fokusie i Rahimie i... wiedział już, że znalazł bohaterów swoich czasów. "Zrozumiałem, że ci chłopcy wiedzą coś, o czym nie mają pojecia moi koledzy - artyści z Warszawy."    

Pisuk wyjechał na Śląsk, by być bliżej chłopaków - poznać ich codzienne życie, rodziny, wtopić się w ich otoczenie, dotrzeć do osób, który były najbliżej Magika i spróbować zrozumieć także jego. Między nim, a jego bohaterami wytworzyła się swoista więź - zrozumienia, zaufania, przyjaźni. Wiedzieli, że razem pracują nad czymś istotnym. - nad scanariuszem, który ma być prawdziwy, osobisty, ważny. Ma opowiadać o ich życiu; dorastaniu na Śląsku, wielkich marzeniach, brutalnym zderzeniu z rzeczywistością, ale przede wszystkim o muzyce, która miała być dla nich przepustką do wielkiego świata.

Ta bardzo osobista i szczera relacja, która wywiązała się między chłopakami, a scenarzystą zaowocowała znakomitym materiałem na film, którego... nikt nie chciał zrobić. A jesli chciał, to na swoich warunkach, których nie akceptował ani Pisuk, ani muzycy z Paktofoniki. Dlatego scenariusz "leżakowal" siedem lat, by w końcu doczekać się godnego siebie reżysera.

Ale zanim pójdziecie na film, przeczytajcie tę książkę. To z niej dowiecie się, jakim chłopakiem był Magik, w jakiej rodzinie dorastał, jakim był mężem, ojcem, synem. Z jakimi demonami się mierzył. co go w życiu przerastało, a w czym on przerastał swoje pokolenie. Bo "Jesteś Bogiem" - jak od początku chciał Pisuk - to nie tylko historia pewnego zespołu, który na zawsze naznaczony został samobójczą śmiercią swojego lidera, ale również historia pokolenia.

Pokolenia, które ma swoich bohaterów; tak zagubionych i pełnych sprzeczności, jak ono samo.

Maciej Pisuk "Jesteś Bogiem. Historia Paktofoniki", Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2012 r.

Agata Tuszyńska "Tyrmandowie. Romans amerykański"

W tej książce mamy wyjątkową okazję zobaczyć innego Leopolda Tyrmanda, niż tego, którego znamy z czasów komunistycznej Polski. Już nie playboya, gorszyciela, wywrotowca, ale dojrzałego mężczyznę, który wie czego chce, a w Ameryce szuka prywatnej stabilizacji, zawodowego spełnienia i radości ze zwyczajnego życia. Jego bezpieczną przystanią okaże się młodziutka Żydówka, która uwiedzie go intelektem i niemal bałwochwalczym uwielbieniem. 

Poznali się, gdy Tyrmand miał pięćdziesiąt lat i od czterech lat mieszkał w Stanach, gdzie powoli przebijał się na rynku wydawniczym. 23-letnia Mary Ellen, studentka iberystyki na Yale, zakochała w jego intelekcie, charyzmie, uroku osobistym. "Miał w sobie ciepło. I roznosiła go energia. Między nami natychmiast zaiskrzyło." Szybko zostali kochankami, ale o poważny związek Mary Ellen zabiegała długo i wytrwale. Rozkochiwała w sobie Tyrmanda listami, w których uwodziła go słowem; błyskotliwością, intelektem, twórczą odwagą. Jej determinacja przyniosła w końcu efekt; zostali małżeństwem.

To nie był łatwy związek; dzieliła ich duża różnica wieku, życiowych doświadczeń, priorytetów. Przeciwko Lolkowi (tak Tyrmanda nazywała Mary Ellen) była jej matka, która postawiła nawet ultimatum: jeśli chcesz z nim być, wynoś się z domu. Dla młodej kobiety wybór był oczywisty. Była zdeterminowana; chciała być żoną Tyrmanda, towarzyszką w codziennym życiu, godnym partnerem intelektualnym. I w każdą z tych ról weszła znakomicie, można nawet powiedzieć, że to ona była siłą napędową tego związku; od początku do końca.

Tę niezwykłą historię poznajemy dzięki niemal stu zachowanym listom pisanych do siebie przez kochanków, a później małżonków. Dopełnieniem opowieści są wspomnienia Mary Ellen, z którą spotkała się Agata Tuszyńska. I mimo, że od śmierci Tyrmanda minęło prawie 30 lat, w słowach jego żony wciąż słychać wielką miłość, podziw, zachwyt. I żal, że to małżeństwo trwało tak krótko, zbyt krótko. Ta miłość zasługiwała na dużo więcej, zdaje się mówić Mary Ellen, a została przerwana w momencie, gdy zaczynała być dojrzała, spełniona, silna.

Piękna historia opowiedziana listami, zdjęciami i słowami zakochanej kobiety. Gorąco polecam.

Spotkania z autorką książki Agatą Tuszyńską

Agata Tuszyńska "Tyrmandowie. Romans amerykański", Wydawnictwo MG, 2012 r.

Janusz Korczak "Pamiętnik i inne pisma z getta"

Wyjątkowość "Pamiętnika" Janusza Korczaka polega na jego zwyczajności; to zapis codziennej walki o godne życie żydowskich sierot w obliczu Zagłady. To świadectwo wielkiej pracy i wielkiego poświęcenia wyjątkowego człowieka: pedagoga, lekarza, pisarza, humanisty. Skromnego, pracowitego i nade wszystko oddanego sprawie. Ale Stary Doktor ma w tej książce także inne oblicze; zmęczonego, bezradnego człowieka, który ma coraz mniej siły, by stawiać czoło wszechogarniającemu cierpieniu. 

"Pamiętnik i inne pisma z getta" powstawały od maja do sierpnia 1942 roku. Ostatni wpis datowany jest na 4 sierpnia - tuż przed likwidacją Domu Sierot na ulicy Siennej w Warszawie. Choć "Pamiętnik" był pisany przez zaledwie trzy miesiące to odnajdziemy w nim całe życie autora. Życie niezwykłe, bo wypełnione pracą i misją; pomocy i czynienia życia lepszym, bogatszym, wartościowszym. "Życie moje było trudne, ale ciekawe. O takie właśnie prosiłem Boga w młodości" - pisał Korczak w "Pamiętniku". Jako lekarz cieszył się uznaniem pacjentów; tych biednych i tych bogatych, czego dowiadujemy się z urywków wspomnień. Jako pedagog - wielkim szacunkiem swoich małych podopiecznych. Sam traktował ich poważnie i z szacunkiem - jak godnych siebie partnerów, a nie "tylko" dzieci.

Między urywkami wspomnień - z dzieciństwa, z młodości - które raz po raz wracają w "Pamiętniku", latem 1942 roku toczy się prawdziwe życie. Korczak wydaje się być nim zmęczony, pisze, że czuje się stary, zrezygnowany. Nietrudno domyślić się z czego owo zmęczenie i rezygnacja wynika. Głód, choroby, wycieńczenie dziesiątkują dzieci, a Stary Doktor, który całe swoje życie niósł pomoc, czuje się bezradny. W na pozór beznamiętny sposób opisuje kolejne ofiary wojennej biedy, ale im bardziej stara się zachować dystans, tym dramatyczniej brzmią jego słowa. Coż jeszcze można zrobić dla dzieci? Zapewnić im ciepło, lekarstwa, porcje jedzenia, które zaspokoją podstawowy głód. Ale o to wszystko trzeba walczyć, a sił do tej walki coraz mniej... Można też z nimi rozmawiać, można im czytać - dając namiastkę normalnego życia. Ta codzienność uchwycona w "Pamiętniku" jest przejmująca, gdyż pokazuje wielki instynkt życia w zwyczajnych czynnościach, gestach, słowach. Przy całej tego życia beznadziei, szarzyźnie, cierpieniu.

"Dzieci snują się. Tylko naskórek normalny. A pod nim czai się zmęczenie, zniechęcenie, gniew, bunt, nieufność, żal, tęsknota. Bolesna powaga ich pamietników. Odpowiadając na ich zwierzenia, dzielę się z nimi jak równy z równym. Wspólne nasze przeżycia - ich i moje."  W tych słowach Korczak oddaje właściwie istotę ostatnich miesięcy w Domu Sierot. Smutek, strach, niepewność jutra... Ale też nadzieja, że jeszcze wszystko się odmieni, że będzie lepiej. "Co zrobię po wojnie? Może powołają mnie do współpracy w budowie nowego ładu w świecie albo w Polsce?"

Ostatni wpis w "Pamiętniku" datowany jest na 4 sierpnia 1942 roku. "Podlałem kwiaty, biedne rośliny sierocińca, rośliny żydowskiego sierocińca. Przyglądał się mojej pracy wartownik. Czy go drażni czy rozrzewnia ta moja pokojowa o szóstej rano czynność?"

Nastepnego dnia Janusz Korczak wraz z dwustoma wychowankami Domu Sierot wyruszył na Umschlagplatz...

Janusz Korczak "Pamiętnik i inne pisma z getta", Wydawnictwo W.A.B., 2012 r.

Moja ocena 5