Andrzej Klim udowadnia w swojej książce, że prawdziwe życie; pełne radości, zabawy do białego rana, szalonych romansów i wielkiej sztuki toczyło się w najgłębszym PRL-u. Wtedy się i piło, i rozmawiało, i czytało, i kochało tak, jak nigdy wcześniej i potem. I dlatego ten skazany na sukces tytuł ma w tym przypadku swoje głębokie uzasadnienie.
Nie da się w jednej książce zamknąć tysiąca barwnych opowieści o ludziach-legendach, anegdot, które przeszły do historii i plotek, które żyją do dziś. A jednak można. Andrzej Klim dokonał rzeczy niemożliwej, bo na 215 stronach zamknął najbardziej barwną i sugestywną opowieść o PRL-u, jaką znam. Zrobił to z dziennikarskim zacięciem, historyczną dbałością o detale, ale też literacką fantazją.
Ta opowieść mknie do przodu i nawet na moment nie pozwala czytelnikowi się zatrzymać. Czego tu nie mamy... Cały kalejdoskop postaci, znanych z filmu, teatru, polityki, telewizji. Klim świetnie to uporządkował tematycznie. Mamy więc studenckie kluby oraz ich wiernych i znanych bywalców; począwszy od warszawskich Hybryd, na krakowskiej Piwnicy pod Baranami skończywszy. Mamy festiwale w Opolu i Sopocie, które w owym czasie rzeczywiście kreowały gwiazdy. Mamy długie i bogate w niespodziewane zdarzenia rejsy "Batorym", w które chętnie wypływali polscy artyści i wyjazdy na Zachód (czasem na zawsze), o których wszyscy marzyli.
Mamy w końcu miłosne skandale i artystyczne pozakulisowe gry i gierki. Odrębny rozdział poświęca autor homoseksualnym artystom. Nie pisze nic, czego byśmy gdzieś tam kiedyś nie usłyszeli, ale nie epatuje też sensacją, a jedynie pokazuje, kto kim był, z kim żył i jak w tamtym okresie było to odbierane.
Znajdziecie w tej książce wszystkie najbardziej gorące nazwiska tamtych czasów; Cybulskiego, Niemena, Głowackiego, Hłaskę, Osiecką, Komedę, Tyrmanda, Klenczona, Kisielewskiego. I wielu innych, którzy w znakomitej formie działają do dziś na polskiej scenie. Ale nie przeczytacie o nich niczego, czego mogliby się wstydzić. Choć sporo tu i seksu, i alkohol leje się strumieniami... Okazuje się, że można fajnie, ciekawie pisać o ludziach, nie robiąc im przy okazji medialnej krzywdy.
Andrzej Klim "Seks, sztuka i alkohol. Życie towarzyskie lat 60.", PWN, 2013 r.
Ta książka to rodzaj sentymentalnej podróży w przeszłość. Odnajdziemy w niej ulubionych prezenterów, reporterów, reżyserów, operatorów... Przypomnimy sobie kultowe programy i ich twórców. Zajrzymy za kulisy wielkiej telewizyjnej fabryki i zobaczymy, jak wyglądały jej początki. A także, jak zmieniała się ona wraz z przemianami politycznymi, społecznymi, kulturowymi. Bowiem w Telewizji Polskiej, jak w lustrze, odbija się cała historia powojennnej Polski.
Dariusz Michalski zaznaczył na wstępie, że swoją książkę poświęca nie tyle samej TVP, co ludziom, którzy ją tworzyli. I, rzeczywiście, pozostał tej tezie wierny od początku do końca - z korzyścią dla czytelnika. Daleko więc tej książce do publikacji naukowej, a bliżej do subiektywnego kalejdoskopu, w którym autor przywołuje tych, których uważa, że przywołać warto. I każdemu z nich dedykuje bardzo osobisty, często emocjonalny portret.
Dostajemy więc znakomicie nakreślone sylwetki prezenterów i reżyserów, którzy tworzyli telewizję, nadawali jej ton, charakter, klimat. Których nazwiska na zawsze przejdą do historii TVP i którzy bezdyskusyjnie stali się jej symbolami. Jest wśród tych osób Jan Suzin, Krystyna Loska, Bogumiła Wander, Jerzy Antczak, Adam Hanuszkiewicz, czy Jerzy Gruza. Dogłębny, wielowymiarowy portret tyleż fascynującej, co kontrowersyjnej Ireny Dziedzic to absolutna "wisienka na torcie" tych wspomnień. Godna, jak sądzę, oddzielnej książki.
Ale Dariusz Michalski nie zatrzymuje się wyłącznie na historii i, daleki od politycznej poprawności, wskazuje, kto dziś jest prawdziwą twarzą telewizji. Nie kryje przy tym swoich sympatii i potrafi zdobyć się na rzetelną, choć przy tym bardzo osobistą ocenę. Mało tego - tworzy nawet własne rankingi, np. Złotą Dziesiątkę prezenterów, dzięki którym chce mu się wciąż oglądać telewizję.
Wybór programów i audycji, którym autor poświęca miejsce w swojej książce, jest także subiektywny. I, moim zdaniem, trafiony. Teatr Telewizji, Pegaz, Tele-Echo, Kobra, Teatr Sensacji, Kabaret Starszych Panów... To klasyka, na której wychowały się co najmniej dwa pokolenia Polaków. Michalski nie zapomina o audycjach dla najmłodszych, czy rozrywkowych i sportowych. Sporo uwagi, i słusznie, poświęca Dziennikowi (a później Wiadomościom), Teleexpresowi, gdyż to na przykładzie programów informacyjnych najwyraźniej widać polityczne wpływy w telewizji. Oczywiście, zaraz po osobach, które telewizją kierowały - a o nich autor także nie zapomina i, kiedy trzeba, pozwala sobie na bezkompromisowe słowa.
Ale choć portret telewizji nie jest słodki i laurkowy, to Dariusz Michalski nie bez powodu nadał swojej książce tytuł "To była bardzo dobra telewizja". A ja dodam: To jest bardzo dobra książka o bardzo dobrej telewizji. Czekam wiec na drugi tom mając pewność, że będzie o czym poczytać...
Dariusz Michalski "To była bardzo dobra telewizja. Część I: Misja emisji", Wydawnictwo MG, 2012 r.
To proza z najwyższej półki. Mocna, inteligentna, szczera. Napisana wyśmienitym językiem, z dużym literackim wyczuciem. O stalinowskich czasach autor opowiada z pozycji tych "uprzywilejowanych". Opowiada przewrotnie, autoironicznie. Ale nic tu nie jest uproszczone, spłaszczone, przemilczane. Wręcz przeciwnie. A im bardziej jesteśmy po "tamtej" stronie, tym efekt jest mocniejszy.
Ale "Dobry Stalin" z polityką ma tyle wspólnego, na ile polityka wpłyneła na życie autora i jego rodziny. To książka tak autobiograficzna, jak tylko być może; osobista, intymna, szczera. I choć autor zaznacza na wstępie, że wszystkie postaci są wymyślone "nie wyłączając autentycznych i samego autora", to jest to tak samo przewrotne i prowokacyjne jak tytuł książki.
Wiktor Jerofiejew wychował się w rodzinie radzieckiego dyplomaty. Jego ojciec, świetnie wykształcony, znający języki, a przede wszystkim oddany sprawie i wodzowi, robił błyskotliwą karierę pod okiem samego Stalina. Najpierw jako jego osobisty tłumacz, a wreszcie jako attache kulturalny we Francji. Znakomicie odnalazł się "na salonach" ambasadorów; podobnie zresztą jak cała rodzina Jerofiejewów. Elegancja, komfort, wygoda, dostatek okazały się tym, do czego bardzo szybko przywykli. Jakby nie urodzili się w Rosji...
Te dwa światy; surowego komunizmu i zachodniego sznytu, w których przyszło dorastać Wiktorowi, rewelacyjnie zestawia on ze sobą w ksiażce. I to na wielu płaszczyznach; kulturowej, cywilizacyjnej, obyczajowej. To zestawienie mocne, szokujące nawet - i o to autorowi chodziło. Począwszy od pogody ("Podobał mi sie grudzień w którym kwitły kwiaty"), przez sposób bycia ("Mama młodnieje w oczach, włosy jej się kręcą. W nowych zapachach pojawiła się jakaś delikatna, nierosyjska obcość. Jej zadaniem jest ładnie się ubierać, chodzić na przyjęcia"), wygląd ("Tata zakłada koszulę z krótkim rękawem - w wolne dni na modłę francuską nie wpuszcza jej w spodnie"), aż po jedzenie ("Mama zajada się ślimakami i klasyczną zupą cebulową, lubi ostrygi. (...) Rodzice brzydzili się rosyjskim chamstwem, nie chodzili do rosyjskich knajp - dopiero we Francji zauważyli, że na świecie istnieje coś takiego jak restauracja").
Wszystko jest nowe, fascynujące i... w jakiś sposób naturalne. Mało w tym polityki. Jeśli już, to nie ma ona nic wspólnego ze stalinowskim reżimem, którego ofiarą padło tysiące ludzi. To polityka świata dyplomacji, wyższych sfer; elegancka, wytworna, wygodna. "To jasne, że mój tata był prawdziwym komunistycznym terrorystą. Marzył, zeby Francją rządzili komuniści, żeby powstała Francuska Republika Socjalistyczna. Wątpię, żeby chciał pozbawić Francuzów pomarańcz i wina, stworzyć kolejki po camembert i mleko. Tego wyobraźnia taty nie obejmowała"
A jednak na bezwzględną politykę przyjdzie w tej książce czas. I, paradoksalnie, jej ofiarami padną obaj; ojciec i syn. "W końcu zabiłem swojego ojca" - pisze Jerofiejew. I mowa tu o swego rodzaju śmierci cywilnej. W 1979 roku ojciec Wiktora zostaje nagle odwołany z placówki dyplomatycznej w Wiedniu. Powodem jest literacka aktywność syna, który wydaje w podziemnym obiegu almanach "Metropol". Publikują w nim artyści wyjątkowo nielubiani przez władzę, a oliwy do ognia dolewa sam młody pisarz Jerofiejew. Kariera jego ojca zostaje przerwana w jednej chwili. Obaj dostają twarde ultimatum: albo Wiktor złoży samokrytykę, albo o powrocie ojca do dyplomacji, a nawet jakiejkolwiek pracy mogą zapomnieć.
Ta dramatyczna sytuacja okazuje się najważniejszą życiową próbą i swego rodzaju oczyszczeniem w skomplikowanej relacji ojciec-syn. A także punktem kulminacyjnym rodzinnej historii, w której ojciec Wiktora gra rolę "dobrego Stalina", a matką jest Rosja. Okazuje się, że i ta historia może mieć happy end. O ile jej autorem jest tak znakomity pisarz jak Wiktor Jerofiejew, który nie oszczędza w niej ani siebie, ani swoich bliskich. Ale wszystko tu czemuś służy. I zostaje w pamięci. Na zawsze już zapamiętam brawurową scenę jego inicjacji seksualnej podczas zbiorowej kąpieli z rosyjską niańką i dyrektorką szkoły, w której mały Wiktor pada ofiarą temperamentu kobiet. Wyjątkowe są polskie wspomnienia pisarza, który - zdaniem swoich rodziców - popełnił mezalians żeniąc się z Wiesławą, córką polskiego kucharza i bufetowej...
Takich scen, dygresji, anegdot jest w tej książce znacznie więcej. Zabawnych, ironicznych, ale równocześnie głębokich, ważnych, istotnych. Po coś. I myślę, że wielką sztuką jest tak pokazać historię swojego kraju - tę najtrudniejszą w szczególności - by miała ona ludzką twarz. Jerofiejew - tyleż rosyjski, co francuski - potrafi to zrobić jak nikt inny.
Mocna, dobra, prawdziwa literatura. Z najwyższej półki.
Wiktor Jerofiejew "Dobry Stalin", przełożyła Agnieszka Lubomira Piotrowska, Czytelnik, II wydanie, 2012 r.
Tytuł jest nieco prowokacyjny, ale - jak szybko zastrzega autorka - treść wyjątkowo niewinna. Kluczem do tej książki są spotkania (rzeczywiście nocne) z mężczyznami, którzy w życiu tancerki odegrali ważną rolę; tak osobistą, jak i zawodową. To noce pełne dziwnych przypadków, zbiegów okoliczności, życiowych zakrętów i zwrotów. Szalone, nieprzewidywalne. Zresztą, jak całe życie artystki...
Krystyna Mazurówna, ekscentryczna tancerka i choreografka, która od ponad 40 lat mieszka we Francji, zaprasza nas w tej książce do swojego świata; pasji, miłości, rodziny, a przede wszystkim sztuki. Robi to z wdziękiem, z charakterem, w swoim stylu. Zaczyna od młodzieńczych lat w Warszawie, kiedy największą jej pasją stał się taniec, a pierwszym do niego partnerem trzynastoletni chłopiec z domu dziecka. Z Dariuszem, który marzył by być kobietą i uciec z Polski, a potem zrobił karierę w Stanach, Krystyna spędziła przedziwną noc w Łazienkach. A potem takich nocy było mnóstwo. Trochę wbrew rodzinie, dobremu wychowaniu, które wyniosła z domu, społecznym oczekiwaniom.
Małżeństwo z Krzysztofem Teodorem Toeplizem, artystyczna bohema Warszawy lat 60., macierzyństwo, występy z najlepszymi artystami, artystyczne wyzwania i sukcesy. W życiu Krystyny Mazurówny wszystko toczyło się błyskawicznie, na najwyższych obrotach. Ona sama nie dawała sobie taryfy ulgowej; chciała żyć mocno, intensywnie, po coś. Chciała tańczyć, występować przed najlepszą publicznością.
I choć w koministycznej Polsce żyło jej się, jak sama przyznaje, wygodnie i komfortowo, to zdecydowała się wyjechać. Mimo ugruntowanej pozycji na scenie. W 1968 roku wylądowała w Paryżu zostawiając za sobą wszystko, co miała: dziecko, teatr, stabilizację. Rzuciła się na głęboką wodę, wierząc, że zdobędzie świat.
Pierwsze, paryskie laty Mazurówny to - jak mi się wydaje - temat na oddzielną książkę. Autorka uchyliła nam tylko rąbka z tego okresu, ale nie ma wątpliwości, że był to czas trudny, niepewny, chwilami dramatyczny. Właściwie czas walki o życie; w każdym wymiarze: i tym prywatnym, i zawodowym. To czas poszukiwań i odkryć. Jednym z największych okazało się to miłosne. Małżeństwo z Jean-Pierre'em było wielkim wyzwaniem, przygodą i... pięknym wspomnieniem, do którego autorka chętnie powraca.
Tańczyła, układała choreografię, prowadziła zespół, stała za barem, spełniała marzenia... Czegoż to Krystyna Mazurówna nie robiła? Opowiada o tym lekkim tonem, na wesoło, a tylko gdzieniegdzie słychać nostalgię, żal, smutek.
Wyjątkowa, silna, twórcza kobieta, która potrafi cieszyć się życiem i robić z niego dobry użytek. Taka jest w tej książce Mazurówna. I nawet jeśli to kolejna artystyczna kreacja to, trzeba przyznać, udana. A na pewno efektowna - to słowo wydaje mi się najbardziej właściwe.
Idę tropem wakacyjnych lektur, tym bardziej, że za kilka dni będę w Gdańsku - a autorka tej ksiażki z Gdańska pochodzi i o Gdańsku pisze. "Tryb warunkowy" to powrót do debiutu Hanny Cygler (pierwsze wydanie książki pochodzi z 2004 roku), pisarki znanej z takich książek jak "Odmiana przez przypadki", "Dobre geny", czy "Bratnie dusze". Znam te wszystkie książki, a jednak to właśnie ta debiutancka najbardziej mi się spodobała. Wydaje mi się najbardziej naturalna, sentymentalna, bezpretensjonalna. I w tym tkwi jej urok.
1977 rok. Zosia Knyszewska zdaje maturę i dostaje się na wymarzone studia. Wydaje się, że świat stoi przed nią otworem. Tym bardziej, że Zosia jest zakochana - jak się jej zresztą wydaje - z wzajemnością.
Ale życie szybko weryfikuje wyobrażenia dziewczyny. To, co miało być miłością, okazuje się nieporozumieniem, a przyszłość nie rysuje się w tak różowych barwach, jak się początkowo mogło wydawać. Bohaterka "Trybu warunkowego" nieoczekiwanie musi się zmierzyć z problemami, na które nie była przygotowana.
Beztroską młodość przerywają dramatyczne wydarzenia z 1980 i 1981 roku. Nie sposób przejść nad nimi obojętnie. To one kształtują charakter i światopogląd dziewczyny. To one hartują jej charakter. Ale polityka to wyłącznie tło osobistych przeżyć Zosi; burzliwych, trudnych, modno ją doświadczających. Okazuje się, że trzeba bardzo szybko dorosnąć, by sprostać tzw. życiu. I to na każdym polu.
"Tryb warunkowy" wciąga, a jego urok bierze się głównie z sentymentalnej podróży w przeszłość. Dla mnie ta podroż była i ważna, i przyjemna.
Teraz czekam na drugą część tej opowieści - "Deklinację męsko-żeńską", która ukaże się już 1 sierpnia.
Kawał reporterskiej i archiwistycznej pracy wykonał autor tej książki. Dotarł do starych artykułów prasowych, przemowień polityków, relacji z procesów sądowych, teczek IPN i wielu innych dokumentów. A wszystko po to, by najpełniej i możliwie wszechstronnie pokazać obraz homoseksualistów w czasach komuny. Czyta się tę książkę niczym barwną, sensacyjną opowieść o szarych, skądinąd, czasach. Spotykamy w niej słynnych aktorów, reżyserów, pisarzy, polityków i... kryminalistów. Łączy ich wszystkich zamiłowanie do tej samej płci; mniej lub bardziej skryte.
Skąd w ogóle taka książka? Taki temat? Autor wyjaśnia to dość obszernie we wstępie. Okazuje się, że w tym jedynie słusznym ustroju, jakim był w Polsce komunizm, pojęcie homoseksualizmu właściwie nie istniało, a jeśli już to wyłącznie w kontekście zboczenia, marginesu, wynaturzenia - czegoś, z czego można się pośmiać, ale co "nas nie dotyczy". "Słowa gej faktycznie nie było, królował "pedał", a sam temat średnio funkcjonował w świadomości społecznej." - pisze Tomasik.
Politycy omijali tę kwestię szerokim łukiem, jako nieznaną i tym samym niepewną. Społeczeństwo zaś miało inne problemy niż zastanawianie się, kto z kim sypia i dlaczego. Publicyści i pisarze, będący obserwatorami życia społecznego, również z dużą rezerwą podchodzili do tematu. Nikomu właściwie nie zależało, by nagłaśniać tę kwestię.
Ale wszystko do czasu. W 1985 roku, na polecenie gen. Kiszczaka zarejstrowano dane setek gejów w całym kraju. Akcję przeprowadziła esbecja pod hasłem "Hiacynt". Oficjalnie chodziło o "kryminogenność" środowiska i "prewencję AIDS", a tak naprawdę o zastraszenie i nakłonienie - już i tak wystarczająco wystraszonych ludzi - do współpracy. Tej spektakularnej akcji autor poświęca w książce sporo miejsca - jako swego rodzaju przełomowej w społecznym obrazie środowiska. Od tego momentu już nazwanego po imieniu, konkretnego. I - jak się okazuje - niejednokrotnie bardzo dla władzy przydatnego, w czym niewątpliwie dużą rolę odgrywał element moralnego szantażu.
Ale o polityce jest w tej książce tak naprawdę najmniej, choć to ona stanowi jej najistotniejsze tło. Przede wszystkim jednak poznajemy szerokie grono mniejszości seksualnych, mające ważny wpływ na życie społeczne i kulturalne peerelowskiej Polski. Jak też to żyjące na marginesie; w sensie społecznym i prawnym. Wystarczy wspomnieć słynną historię Jerzego Nasierowskiego, aktora, kryminalisty, a wreszcie pisarza, który na swojej orientacji seksualnej zbudował własną legendę.
Procesom sądowym, w których główne role grali homoseksualiści, Tomasik poświęca sporo miejsca. Bazuje na reportażach sądowych m.in. Barbary Seidler, która relacjonowała zarówno proces Nasierowskiego, jak też braci Zdzisława, Henryka i Jana Marchwickich (Zdzisław to słynny "Wampir z Zagłębia") - tu również istotne są wątki homoseksualne. To spektakularne procesy, które wpisały się w historię polskiego sądownictwa, ale pokazują one także Polskę tamtych lat; zamkniętą w kręgu uprzedzeń i stereotypów. Zaściankową i pod wieloma względami przerażającą.
Ale są w tej książce kolorowe strony - i jest ich zdecydowanie więcej od tych mrocznych. Tomasik skupia się bowiem na filmowych i literackich aspektach tematu. Nie będę pisać o kinematografii, wspomnę jedynie o literaturze. Tu brawo za wnikliwość i nawiązanie do takich książek jak "Byłam mężczyzną" Ady Strzelec, czy "Na czarno" Mirosława Prandoty.
Zdecydowanie warto przeczytać - choćby po to, by poznać kawałek nieznanej, przemilczanej i skrzętnie omijanej przez lata historii PRL-u. Niewygodnej i politycznie niepoprawnej.
Sensacyjna fabuła rodem z najlepszych filmów szpiegowskich, świetnie poprowadzona akcja i wreszcie sama postać autora, który poza ciekawą osobowością i barwną przeszłością ma niewątpliwy dar pisania - to kilka z wielu atutów "Tropiąc Bin Ladena". Zapewniam, że nie tylko miłośnicy najnowszej historii i jej sensacyjnych wątków będą usatysfakcjonowani. To po prostu bardzo dobrze napisana książka, z której sporo można się dowiedzieć o kulisach działania polskiego i światowego wywiadu. A przede wszystkim spróbować odpowiedzieć sobie na pytanie: Czy tragedii z 11 września 2001 roku można było uniknąć?
Aleksander Makowski, jeden z najzdolniejszych oficerów PRL-owskiego wywiadu, w 1990 roku negatywnie zweryfikowany i zwolniony ze służby, rozpoczyna swoją opowieść pod koniec lat 90. Ze swoim przyjacielem, biznesmenem Rudolfem Skowrońskim, szefem Inter Commerce, leci do Afganistanu, by nawiązać tam współpracę w zakresie handlu bronią, szmaragdami i drukiem afgańskich pieniędzy w Polsce. W negocjacjach z Ahmadem Szahem Masudem, dowódcą Sojuszu Północnego, walczącego z reżimem talibów ma pomóc doświadczenie Makowskiego ze służby wywiadowczej. Strony szybko dobijają targu, a spotkanie biznesowe staje się pretekstem do rozmów stricte politycznych.
Wiedząc o zasługach wywiadowczych Polaka, Masud wprowadza go w kulisy trudnej sytuacji w kraju, który ogarnięty jest wojną domową. Przestrzega przy tym otwarcie przed niebezpiecznym fundamentalizmem talibów, a przede wszystkim przed "bogatym saudyjskim fundamentalistą Usamą Bin Ladenem", który zdobywa coraz większe wpływy w świecie islamskim. Jest przy tym zdumiony, że Ameryka nie dostrzega tego zagrożenia i nie ma z tej strony żadnego wsparcia. Makowski, w zamian na nawiązaną współpracę handlową, ma stworzyć dobry klimat do rozmów z Amerykanami, na które bardzo liczy Masud.
"Mówił do nas z rozbrajającą szczerością. Jego relacja pokazywała dobitnie, że aby wyjść z impasu, musi przekonać Stany Zjednoczone i inne główne państwa zachodnie o konieczności wsparcia jego ugrupowania przeciwko talibom. Próbował wykorzystać każdy dostępny kanał, aby zaprezentować swoje racje administracji amerykańskiej. Rozmowa z nami była kolejną taką próbą."
Tak zaczyna się opowieść, której istotą jest zaangażowanie polskiego wywiadu wraz z CIA w akcję schwytania Bin Ladena - pod koniec lat 90., jak i w latach 2002-2006. W działaniach operacyjnych, zarówno przed, jak i po 11 września 2001 r., udział brał Aleksander Makowski. Poznajemy więc jego osobistą relację z działalności wywiadowczej, której celem było pojmanie najgroźniejszego, światowego terrorysty.
Autor prowadzi fabulę w niezwykle precyzyjny sposób. Poznajemy więc z najdrobniejszymi szczegółami niuanse polityczne, historyczne i biznesowe, które miały wpływ na przebieg działań wywiadowczych, prowadzonych zarówno przez Polaków, jak i amerykańskie CIA. Makowski nie szczędzi nam przy tym znakomitych "smaczków" związanych już z samą pracą oficera wywiadu. Pisze o sposobach pozyskiwania informacji, ich weryfikacji, budowania zaufania. Jak również o wielkiej skupulatności, pracowitości i wytrwałości, które są fundamentem dobrego oficera wywiadu. "Umiejętność cierpliwego czekania musi cechować zarówno szpiegów, jak i dziennikarzy. Jeśli ktoś sądzi, że w codziennej pracy szpiega nie ma nudy, biurokratycznych obrządków czy tępych, banalnych zajęć, to się myli. Adrenalina, przygoda, euforia mają tam znikomy udział."
Ale nie o "smaczki" w tej książce chodzi. Kulisy pracy "szpiega" to tylko dodatek. Makowski próbuje przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie: czy 11 września 2001 roku musiało dojść do zamachu terrorystycznego? Czego nie zrobiono, co zrobiono nie tak, jakie ogniwa zawiodły? Dlaczego nie zdołano powstrzymać zbrodniczej, terrorystycznej siły, która była już wtedy doskonale znana i namierzona? Kto i kiedy popełnił błąd?
Aleksander Makowski nie bawi się w fałszywą skromność i wyraźnie podkreśla zasługi polskiego wywiadu w Afganistanie. Dowodzi, że dzięki wiedzy i kontaktom, które także on sam posiadał można było zatrzymać Bin Ladena przed 2001 rokiem i być może zapobiec wrześniowej tragedii. Pokazuje niefrasobliwość i megalomanię Amerykanów, którzy zlekceważyli ważne sygnały pochodzące z polskiego wywiadu. Skrupulatnie, prezyzyjnie, logicznie punktuje ich słabe strony. To robi wrażenie.
Autor nie zostawia też suchej nitki na słynnym Raporcie Macierewicza, który w sposób przeczący zarówno logice, jak i wszelkim zasadom bezpieczeństwa, zdekonspirował operację prowadzoną przez nasz wywiad i był osobistym dramatem autora.
Jest też fajny, tzw. ludzki aspekt tej książki. Mam na myśli znakomicie nakreślony portret Ahmada Szaha Masuda, charyzmatycznego przywódcy mudżahedinów, którego Makowski nazywa "najsławniejszym partyzantem świata". Miałam wrażenie, że oddaje w sposób hold słynnemu afgańskiemu komendantowi, który zginął w zamachu 9 września 2001 roku.
Daję tej książce najwyższą notę nie tylko za świetną, sensacyjną fabułę rzucającą nowe światło na walkę Amerykanów z terroryzmem, ale też doceniając jej niewątpliwe walory literackie.
To jest bardzo dobra książka.
Aleksander Makowski "Tropiąc Bin Ladena. W afgańskiej matni 1997-2007", Wydawnictwo Czarna Owca, 2012 r.
Moja ocena 5
Aleksander Makowski Absolwent Ośrodka Kształcenia Kadr Wywiadowczych polskiego wywiadu (1972–1973). Ukończył studia podyplomowe LLM Harwardzkiej Szkoły Prawa (1975–1976). Doktor nauk prawnych Instytutu Nauk Prawnych PAN (1978). W latach 1985–1988 naczelnik Wydziału XI Departamentu I MSW. Negatywnie zweryfikowany w 1990 r. i zwolniony ze służby wywiadu. W latach 1992–2007 współpracownik Zarządu Wywiadu Urzędu Ochrony Państwa i wywiadu wojskowego WSI.
Ambitna, pracowita, konsekwentnie dążąca do celu. Próżna, nie znosząca sprzeciwu, przedmiotowo traktująca ludzi. Karierowiczka wykorzystująca znane nazwisko, czy świetny lekarz i menadżer? Kim naprawdę jest Ariadna Gierek-Łapińska, synowa I sekretarza PZPR Edwarda Gierka? Na to pytanie próbują odpowiedzieć autorzy "Czerwonej księżniczki" tworząc portret nietuzinkowej kobiety. Wykonują przy tym kawał dobrej reporterskiej roboty pokazując zarówno błyskotliwą karierę znanej pani profesor, jak też spektakularny upadek starzejącej się kobiety, nie dającej sobie rady z uzależnieniem od alkoholu.
Adama, syna Edwarda Gierka, Ariadna poznała jeszcze w szkole. Ale pobrali się, gdy była na ostatnim roku medycyny, tuż po pierwszym rozwodzie. Czy to była wielka miłość? Raczej głos rozsądku. "Będziesz z nim miała słodkie życie. A miłość przyjdzie z czasem" - przekonuje Ariadnę jej babcia. Na teściach robi bardzo dobre wrażenie - ambitna, zdolna, pracowita. Wie, czego chce, na pewno zajdzie daleko.
Ariadna faktycznie już wtedy wie, co chce w życiu osiągnąć. Pragnie być znaną okulistką, prowadzić przełomowe badania, zyskać międzynarodową sławę w okulistyce. Nawet nie musi prosić o protekcję teścia, nazwisko Gierek otwiera wszystkie drzwi... Zaczyna się ciąg nieprzerwanych zawodowych sukcesów: Ariadna robi doktorat, zaczyna kierować słynną kliniką okulistyczną na ulicy Francuskiej w Katowicach. To złote czasy; klinika pod rządzami Gierkowej rozkwita, na Francuską zjeżdżają okuliści z Polski i innych krajów demoludu, by uczyć się zawodu i prowadzić badania. Pacjenci tłumnie ściągają na operacje oczu. Mikrochirurgia z Francuskiej cieszy się wielką, zasłużoną sławą. Gwiazdą jest oczywiście Ariadna Gierek, tu u niej chcą być operowani pacjenci. Ale inni lekarze też nie mogą narzekać; jeżdżą na zjazdy medyczne po całym świecie, robią karierę. "Dbałam o ludzi, awansowałam, zmuszałam do rozwoju" - mówi po latach Ariadna. Nie wszyscy jej podwładni tak to pamiętają. Nie chcą rozmawiać, albo z goryczą mówią o despotycznej szefowej, która blokowała ich zawodowy rozwój.
Tymczasem ambicje Gierkowej rosną. Chce w centrum Katowic zbudować nową, potężną klinikę okulistyczną. Jej marzenie spełnia się dopiero po kilkunastu latach, ale biorąc pod uwagę trudny moment polityczny (upadek Edwarda Gierka, stan wojenny), jest to i tak wielki sukces. Ariadna staje na czele nowej kliniki - nazywana carycą polskiej okulistyki - jest jej twarzą i marką. Kolejny cel osiągnięty.
Dobra passa trwa. Kariera naukowa, pieniądze, podróże, wpływowe znajomości... I alkohol, którego nie sposób nie pić - na zjazdach, konferencjach, w pracy. "To się zaczęło mniej więcej w 1983 roku. (...)W klinice alkoholu nie brakowało, niemal każdy pacjent zostawiał butelkę w dowód wdzięczności. Jakiś koniaczek, winko, a jak byliśmy w Moskwie, to i całą flaszkę. Taki był standard, w PRL-u wszyscy pili, bez wódki niczego nie dało się załatwić. Niestety, szefowa zaczęła pić coraz więcej. A dwa lata później pić już musiała." - wspomina prof. Szaflik, zastępca Gierkowej.
W międzyczasie Ariadna rozwodzi się z Adamem Gierkiem i wychodzi za maż za dawnego kolegę ze szkoły - Tadeusza Łapińskiego. Twierdzi, że kocha i jest kochana, że w końcu jest szczęśliwa w małżeństwie. Jej kariera kwitnie, życie osobiste układa się idealnie. Ariadna pije coraz więcej, w klinice współpracownicy wyczuwają od niej alkohol, chwieje się na nogach. I tak codziennie. Skandal jest nieunikniony, choć kilkakrotnie udaje się go zatuszować. Ale w końcu dochodzi do spektakularnego upadku "carycy". Przebadana alkomatem, wyprowadzona w asyście policjantów z kliniki, traci wszystko, na co przez wiele lat pracowała; autorytet, szacunek, poważanie. "Legł w gruzach mit Gierkowej", "Alkohol niszczy karierę synowej Gierka" - donoszą gazety.
Ariadna Gierek-Łapińska czyta fragment "Czerwonej księżniczki"
Ariadna nie przestaje pić, traci stanowisko szefowej kliniki, wreszcie trafia do szpitala psychiatrycznego. Przywiązana pasami do łóżka, ląduje na szpitalnym korytarzu, gdzie mogą ją oglądać koledzy-lekarze, pacjenci i ich rodziny. Większego upokorzenia nie można sobie wyobrazić...
Tak w skrócie wygląda w tej książce historia jednej z najbardziej wpływowych polskich kobiet, której kariera rozpoczęła się w PRL-u, a rozkwitła już w nowej Polsce. Wielka kariery nietuzinkowej kobiety, której nie da się zamknąć w żadne ramy i ocenić w sposób oczywisty. Autorzy książki zrobili zresztą wszystko, by nie pójść w schemat, banał, uproszczenie. Wykonali kawał reporterskiej roboty, rozmawiając z dziesiątkami osób, które znają Ariadnę, pracowały z nią, były lub są z nią blisko. Niektórzy nie szczędzą jej gorzkich słów, inni próbują usprawiedliwiać, tłumaczyć. Są też tacy, jak choćby były mąż Adam Gierek, którzy konsekwentnie na jej temat milczą. I to także jest wymowne...
To nie jest typowa biografia, ale - udana moim zdaniem - próba rzetelnego i obiektywnego pokazania niejednoznacznej historii. Niezwykle ciekawej, ale też pod wieloma względami trudnej. Mamy w niej Ariadnę Gierek - znakomitą okulistkę, przedsiębiorczą, ambitną panią profesor, uwielbianą przez podwładnych i pacjentów. Mamy też kobietę, która łaknie miłości, akceptacji, bliskości - i to za wszelką cenę - nawet osobistej godności. Ale też próżną, zazdrosną o inne kobiety, wydającą majątek na futra i kosmetyki. Apodyktyczną matkę i siostrę, bezkompromisową, pamiętliwą szefową. A wreszcie żałosną, budzącą litość alkoholiczkę, która nie chce i nie potrafi przyznać się do swojej choroby rujnującej jej życie.
Świetna historia, bardzo dobrze opowiedziana wieloma różnymi głosami. Polecam, bo to także znakomity kawałek historii PRL-u i jego upadku.
Dariusz Kortko, Judyta Watoła "Czerwona księżniczka", Wydawnictwo Agora SA, 2012 r.
Świat cinkciarzy i drobnych cwaniaczków, prostytutek i alfonsów, milicjantów i tajniaków - a to wszystko w smutnych, a jednocześnie - jak się okazuje - bardzo ciekawych czasach schyłku PRL-u. To podróż sentymentalna zdecydowanie inna od wszystkich, które przebyłam w lata 70. i 80. ubiegłego wieku Nie ma w niej politycznych rozliczeń i oskarżeń, nie ma historycznych odwołań. Jest natomiast brawurowo pokazany obraz polskiego społeczeństwa, które bawi się na całego, kombinuje, jak tylko może i wyciska z życia, ile się da. Nawet, jeśli komuś ten obraz się nie spodoba, to zaręczam, że przeczyta tę książkę z wypiekami na twarzy.
Piotr, tytułowy "Niebieski ptak" to młody chłopak z Katowic, który usiłuje jakoś się urządzić w życiu. Ale ponieważ nie ma zamiłowania do ciężkiej pracy, więc od początku stawia na swoje atuty, którymi niewątpliwie są spryt, błyskotliwość, uroda, łatwość nawiązywania kontaktów z ludźmi, w szczególności z kobietami. Piotr już w wojsku przekonuje się, że w życiu wygrywają ci, którzy potrafią "zakombinować" i dobrze się przy tym zabawić. Nie żałuje więc sobie niczego i balansując na cienkiej granicy prawa, a czasem nawet życia, idzie na całość i ...z każdej opresji wychodzi cało. Zawsze są obok niego kobiety i bywa, że to one go wyciągają go z kłopotów, albo nawet utrzymują.
Największą miłością Piotra jest elegancka, kulturalna, inteligentna i delikatna Wala, która ma piękne mieszkanie w Gdyni, zakupy robi w Baltonie i jada w najdroższych restauracjach. Nic dziwnego - obsługuje zagranicznych klientów w najlepszych hotelach... Nasz bohater najpierw jest tym zszokowany, ale błyskawicznie odnajduje się w tej sytuacji i nie ma skrupułów, by z niej korzystać. To za sprawą Wali i jej przyjaciół poznaje cinkciarski fach i zaczyna robić interesy na "zielonych". Autor nie szczędzi nam szczegółów swojej profesji, dowiadujemy się więc, jak można wyrolować klienta na różne sposoby i jak przydają się przy tym umiejętności manualne. Krótko mówiąc; tajniki złodziejskiego fachu przestają być nam obce.
Ale wróćmy do kobiet, bo to one są w życiu bohatera najważniejsze i przewijają się ich w tej książce całe tabuny. Piotr jest koneserem kobiecych wdzięków, a seks staje się w pewnym momencie jego nałogiem. A że kobiety mają do niego słabość, więc wszyscy są zadowoleni. Zazwyczaj są to młode dziewczyny, które podrywa przy każdej okazji, ale są też... starsze panie, które przyjeżdżają do sanatorium w Krynicy. Piotr każe im płacić za seks, a one z ochotą wyciągają dolary, albo złote pierścionki dla swojego młodego kochanka. W dość brutalny i cyniczny sposób autor wprowadza nas w świat męskiej prostytucji, która wtedy jeszcze się tak nawet nie nazywała. To był po prosty sposób na życie - dobry, jak każdy inny.
Takich pikantnych szczegółów jest w tej książce znacznie wiele. Jak choćby pijący na umór milicjanci; skorumpowani i zaplątani w interesy z cinkciarzami i prostytutkami, niczym właściwie się od nich nie odróżniający. "Putany" czyli prostytutki, które w tamtych czasach cieszyły się szacunkiem i poważaniem; w hotelach, w restauracjach, a nawet w milicji. "Obyczajówka prowadziła rejestr prostytutek. To właśnie przez to środowisko planowano wnikliwą inwigilację turystów zagranicznych i wszelkich obcokrajowców odwiedzających nasz kraj. Szefową obyczajówki w Katowicach była kapitan Kozłowa. Stara, gruba baba, eksprostytutka. Kozłowa notorycznie organizowała na komendzie ostre pijaństwa, które obsługiwały adeptki przyszłego zawodu, czyli początkowe prostytutki..."
Rządzą dolary, układy, seks, wódka - do tych kilku słów sprowadza się ówczesna polska rzeczywistość. Cwaniacy, kombinatorzy, donosiciele, prostytutki, złodzieje - to elita finansowa tego świata...
Oto Polska właśnie - zdaje się mówić autor - taka, w jakiej żyłem, jaką zapamiętałem, w jakiej usiłowałem znaleźć sobie najwygodniejsze miejsce. Rządząca się swoimi prawami, które były ponad i poza prawem. O której niektórzy pewnie nawet nie mieli pojęcia.
Obraz TAKIEJ Polski nie wszystkim czytelnikom się spodoba. Co nie zmienia faktu, że jest on błyskotliwy, brawurowy i niezwykle sugestywny. Autor ma talent pisarski, świetny słuch językowy i jest bacznym obserwatorem rzeczywistości, co na pewno pomogło "Niebieskiemu ptakowi".
Czyta się tę książkę świetnie, choć chwilami przecierając oczy ze zdumienia, że to wszystko zdarzyło się naprawdę...
Piotr Wojasz "Niebieski ptak", Videograf II, 2011 r.
Komu polecam
Amatorom obyczajowych skandali i oryginalnych, literackich wrażeń.
A także miłośnikom PRL-u
