Sukces tej książki to zasługa jej autorów i rozmówcy. Ci pierwsi to doświadczeni dziennikarze - Paweł Reszka i Michał Majewski. A ich rozmówcą i bohaterem książki jest Aleksander Makowski, jeden z najsłynniejszych oficerów polskiego wywiadu.
O Aleksandrze Makowskim zrobiło się głośno dwa lata temu, gdy Czarna Owca wydała jego książkę "Tropiąc Bin Ladena". Po tej lekturze uznałam, że Makowski to najzdolniejszy pisarz wśród agentów polskiego
wywiadu; błyskotliwy, inteligentny, świetnie budujący napięcie i przede wszystkim mający coś do powiedzenia.
Rozmowy, które z Aleksandrem Makowskim prowadzą dwaj dziennikarze są swoistym uzupełnieniem poprzedniej książki. I tu również znakiem jakości jest znakomita umiejętność snucia opowieści, które pokazują kawałek niedostępnego powszechnie świata. Makowski, z wrodzoną sobie swobodą, opowiada o kulisach werbowania i działania agentów oraz o tym, jak wyglądała jego praca jako oficera PRL-owskiego wywiadu. Sporo jest o szkoleniach szpiegów w Kiejkutach, czy pracy tzw. "nielegałów". Tytułowy szpieg nie szczędzi nam przy tym "smaczków" związanych z pracą oficera wywiadu. Pisze o sposobach pozyskiwania informacji, ich weryfikacji, budowania zaufania. Jak również o wielkiej skrupulatności, pracowitości i wytrwałości, które są fundamentem dobrego szpiega. Jest też o sukcesach, porażkach, słabościach, niebezpieczeństwach.
Makowski nie ukrywa okresu swojej pracy przy rozpracowywaniu źródeł finansowania polskiej opozycji w latach 80. - co stało się powodem jego negatywnej weryfikacji w roku 1990 i zwolnienia ze służby. To zresztą początek kolejnej fascynującej historii związanej z późniejszą pracą u Rudolfa
Skowrońskiego, szefa Inter Commerce. Obaj prowadzili w Afganistanie rozmowy w sprawie handlu bronią, szmaragdami i druku afgańskich pieniędzy
w Polsce. W negocjacjach z Ahmadem Szahem Masudem, dowódcą Sojuszu Północnego,
walczącego z reżimem talibów, z którym Makowski się zaprzyjaźnił, niewątpliwie pomagało jego doświadczenie ze służby
wywiadowczej.
Makowski mówi dziennikarzom tyle, ile chce i tyle, ile może. Ale nie da się ukryć, że dla czytelnika niewtajemniczonego w kulisy pracy wywiadu to naprawdę bardzo dużo. Tzw. zwyczajne życie miesza się w tej książce z historiami rodem z najlepszych sensacyjnych filmów. I nawet jeśli to tylko niewielki fragment prawdziwego życia szpiega, to choćby dla tego fragmentu warto tę książkę przeczytać.
Paweł Reszka, Michał Majewski "Zawód: szpieg. Rozmowy z Aleksandrem Makowskim", Czarna Owca, 2014 r.
Nad tą książką Teresa Torańska pracowała niemal od samego dnia katastrofy smoleńskiej do swojej śmierci. Przeprowadziła setki rozmów, zapisała dziesiątki stron. "Smoleńsk” był zakrojony na potężne, reporterskie dzieło, które w historycznej, ale też bardzo osobistej perspektywie miało pokazywać rozmiar i wymiar smoleńskiej katastrofy.
Książka ukazała się po śmierci autorki i tylko częściowo wykorzystuje jej pracę. W "Smoleńsku” znalazły się te rozmowy, które wydawcy uznali za "zakończone”. Jest ich kilkadziesiąt – jedne dłuższe, inne całkiem krótkie.
Wśród rozmówców Torańskiej nie ma podziału na polityków, czy rodziny ofiar. Są ludzie, którzy opowiadają o tragedii. Nie ma znaczenia, czy to spojrzenie osobiste, czy zawodowe. Istotne, że pokazuje w możliwie szerokiej perspektywie to wszystko, co wydarzyło się 10 kwietnia 2010 roku i w kolejnych dniach po katastrofie.
Torańska nie pyta, ale rozmawia. Świetnie zorientowana w szczegółach i niuansach związanych ze Smoleńskiem wchodzi nierzadko w polemikę, nie boi się zdecydowanie artykułować swoje zdanie. Ale, co ważne, to wciąż merytoryczna rozmowa, w której strony wzajemnie się szanują. Nawet, jeśli różni je spojrzenie na meritum i nawet wtedy, gdy mają inną wiedzę lub pamiętają inaczej.
Teresa Torańska "Smoleńsk", Wielka Litera, 2013 r.
„Maestro” to nie tylko wstrząsająca historia bezkarności pedofila; osoby powszechnie znanej i szanowanej, ale także demaskatorski obraz polskiej rzeczywistości, pełnej hipokryzji, konformizmu, głupoty, chciwości i bezmyślnego okrucieństwa. Ofiarami przez wiele lat były dzieci.
„Pisząc książkę o Wojciechu Kroloppie i pedofilskim skandalu w chórze Polskie Słowiki chciałem przede wszystkim zrozumieć, skąd bierze się zło i dlaczego czasem stajemy wobec niego bezradni” – tłumaczy Marcin Kącki. I pyta: „Jak to możliwe, że ktoś bezkarnie przez lata, niemal na oczach całego miasta krzywdzi, gwałci dzieci?”
Odpowiedzi na to pytanie nie dostaniemy w książce Kąckiego, bo jej po prostu nie ma i być nie może. Ale możemy zobaczyć, jak łatwo zostać ofiarą i jak trudno przyznać się do bycia ofiarą, kiedy mistrz widzi w nas wybrańca.
Śledzimy więc historię Wojciecha Kroloppa; od dzieciństwa, przez błyskotliwą karierę w poznańskim chórze i lata bezkarnego wykorzystywania seksualnego dzieci, aż po ujawniony w końcu skandal pedofilski zakończony procesem sądowym i skazaniem Kroloppa.
Poznajemy cały przemyślny mechanizm budowania zależności na linii dyrygent-chórzyści, w którym władzę absolutną i bezwzględną sprawował tytułowy „Maestro”. Ponadprzeciętny inteligentny, z dużym osobistym wdziękiem, doskonałymi manierami był dla swoich podopiecznych i ich rodziców nie tylko autorytetem i niedościgłym wzorem, ale też opiekunem i przyjacielem.
To klucz do pokazania całej przewrotności i okrucieństwa tej sytuacji, w której krzywdzone dzieci nie mogły ujawnić tego, co za zamkniętymi drzwiami hotelowych pokoi, a nawet własnego domu robił im Krolopp; dyrygent chóru o nieskazitelnym wizerunku, ulubieniec polityków, urzędników, rodziców. I równocześnie despota, manipulator, intrygant, człowiek bezwzględny w dążeniu do swoich celów.
Słowo „milczenie” ma w tej książce podwójne znaczenie. Milczały wykorzystywane dzieci, milczeli ich rodzice – ze wstydu, z bezradności, ale też z niezdrowo roznieconych ambicji i zwykłego, finansowego interesu. Krolopp był dla nich przepustką do „wielkiego świata” zagranicznych wyjazdów i diet w obcej walucie.
A kiedy w końcu zaczęli mówić ci, którzy zostali skrzywdzeni najbardziej, milczeli wszyscy inni – nauczyciele, urzędnicy, władze miasta. Mur milczenia był przez lata nie do przebicia. Gdy w końcu runął – pod naporem bezspornych dowodów prokuratorskiego śledztwa – w obronie Kroloppa stanęli… rodzice chórzystów. Ten dramat ma więc swoje drugie dno; hipokryzji, pozorów, niewiedzy i zwykłej głupoty.
Nie da się tej książki czytać „na zimno”, tym bardziej, że o pedofilskim procederze opowiadają Kąckiemu ofiary dyrygenta – dziś dorośli już mężczyźni. Nawet jeśli mówią enigmatycznie, przemilczają to, o czym nie chcą pamiętać, to z tych półsłówek, urywków wspomnień wyłania się obraz wstrząsający, niewiarygodny. To - jak zauważa Kącki - obraz zła. Zła w tzw. normalnym świecie, "hodowanego w temperaturze pokojowej",które przybiera wyrafinowaną, najgroźniejszą formę. Przed którym nie sposób się obronić.
Krzywda ofiar pedofila nigdy się nie kończy. Przenosi się na życie osobiste, rodzinne, relacje z najbliższymi, kondycję psychiczną, poczucie własnej wartości. Na życie w ogóle. I może dlatego bohaterowie tej książki wolą milczeć o tym, co ich spotkało. Dokładnie tak samo, jak przed laty.
Marcin Kącki „Maestro. Historia milczenia”, Agora, seria "Reporterzy Dużego Formatu", 2013 r.
"Czarne gwiazdy" to zbiór siedemnastu reportaży z pobytu Ryszarda Kapuścińskiego w Afryce na początku lat 60. ubiegłego wieku. To rodzaj reporterskiego i literackiego przedbiegu do "Cesarza", czy "Hebanu", ale nie ma wątpliwości, że to przymiarka udana, która również dziś, po pięćdziesięciu latach, dostarcza nam wielu wrażeń.
To pierwsza afrykańska książka Ryszarda Kapuścińskiego, w której znalazły się jego teksty z lat 1960-1962; reporterskie relacje z Konga i Ghany, które reporter publikował w polskiej prasie. Te pierwsze przyniosły mu tytuł najpopularniejszego autora "Polityki" w 1961 roku. Możemy więc sobie wyobrazić, jak fascynująca lekturą były wówczas dla polskiego czytelnika.
Ale i dziś czyta się je z niesłabnącym zainteresowaniem. Choćby dlatego, że historia, którą opowiada Kapuściński - ważna historia dwóch afrykańskich krajów - trochę odeszła w niepamięć. A równocześnie wiele problemów - choćby natury rasowej, czy socjalnej - jest dziś tak samo aktualnych, jak pięćdziesiąt lat temu.
Kapuściński zabiera nas w swoich reportażach do Ghany i Kongo.
Skupia się na tytułowych czarnych gwiazdach, czyli Kwame Nkrumah, prezydencie i premierze Ghany oraz Patrice Emery, premierze Konga. Sporo więc w tych tekstach polityki, ale wydaje się, że to tło do pokazania czegoś więcej; tradycji, uprzedzeń, granic, których nie sposób przekroczyć i tzw. zwykłego życia.
Proste, a równocześnie niezwykle przenikliwe są te relacje. Kapuściński nie ocenia, a tylko pokazuje. Ale to tylko oznacza obraz wyostrzony, dogłębny, w którym mamy kilka planów. Umiejętność obserwacji Kapuścińskiego przekłada się na jego zdolność opowiadania tego, co zobaczył. I pisania pozornie bez emocji, które wywołuje silne emocje.
Warto wspomnieć o znakomitym posłowiu prof. Bogumiła Jewsiewickiego, który przybliża czytelnikom polityczną i społeczną sytuację opisywanych w książce krajów. Dzięki posłowiu ta książka wydaje się kompletna i czytelna na każdej płaszczyźnie.
Ryszard Kapuściński "Czarne gwiazdy", Agora SA, 2013 r.
Znakomity pomysł na reporterski cykl "Reporterzy Dużego Formatu", świetna książka, która go otwiera. "Imperator" to kawał solidnej, drobiazgowej roboty, którą wykonali Piotr Głuchowski i Jacek Hołub. Sam bohater ma pewnie z tą książką problem, bo nie wie jak interpretować wiele jej fragmentów, które w żaden sposób nie uderzają w niego tak, jak pewnie się tego spodziewał. Ja z tą książką problemu nie mam: jest dobra.
Praca nad dokumentacją "Imperatora" trwała kilkanaście lat. I ten trud widać w książce. Tadeusza Rydzyka poznajemy od czasów jego dzieciństwa. Z kronikarską dokładnością poznajemy jego rodzinę, okres dorastania, rodzinne relacje. To zresztą temat trudny, żeby nie powiedzieć tabu, gdyż ojcem Tadeusza nie był mąż jego matki, Franciszek Rydzyk, który zginął w czasie wojny (cztery lata przed narodzinami Tadeusza). Był nim, jak dowodzą reporterzy, Bronisław Kordaszewski.
"Nigdy nie zdradził publicznie, kim był jego biologiczny ojciec"
Wydaje się, że zarówno ten fakt jak i całe dzieciństwo Tadzia determinują jego przyszłe życie. Jest wycofany, nieśmiały, niezbyt zdolny. Wydaje się, że czuje się gorszy od rówieśników. Ale intensywnie szuka dla siebie miejsca w życiu. Kościół wydaje się być idealną przystanią, choć to początkowo miłość bez wzajemności. Ale tu dochodzi do głosu determinacja bohatera, który pragnie zostać redemptorystą i nic tego nie zmieni. I dopina swego - choć to droga trudna i z wybojami. W której najmocniej widać charakter Rydzyka i jego wolę "bycia".
Proces dojrzewania Ojca Tadeusza do władzy (mediów i dusz) poznajemy krok po kroku. Lata 90. pozwalają wyjechać mu do Niemiec - stamtąd czerpie inspirację do stworzenia swojego radia. Tam widzi wolność, która ma oblicze prawdziwego luksusu i nieograniczonych możliwości działania. Uczy się języka, poznaje zasady wolnego ryku. Widzi szansę dla siebie.
W Polsce zaczyna budować swoje „imperium”. Powoli, konsekwentnie, skutecznie. zdobywając politycznych popleczników, świetnie wpisując się w aktualną koniunkturę
Tadeusz Rydzyk wydaje się być jednym z najbardziej skutecznych polityków ostatniej dekady. I znakomitym biznesmenem, który zbudował medialną potęgę. W czym tkwi jego sukces? Na to pytanie próbują odpowiedzieć autorzy tej książki. Robią to rzetelnie, bez emocji, drobiazgowo dokumentując życie swojego bohatera.
Piotr Głuchowski, Jacek Hołub "Imperator", Agora, 2013 r.
Siłą tej książki jest jej dokumentalna i historyczna wartość - unikatowa, pod wieloma względami odkrywcza i świadcząca o wielkiej determinacji autorki. Równie intensywny jest jej emocjonalny przekaz. Amerykańska reporterka Iris Chang, bazując na opowieściach swoich dziadków, dotarła do materiałów, które są świadectwem niewiarygodnej zbrodni dokonanej w 1937 roku na mieszkańcach chińskiego miasta Nankin.
Do oblężenia Nankinu doszło podczas drugiej wojny japońsko-chińskiej; 13 grudnia 1937 roku stolica narodowych Chin dostała się w ręce Japończyków. Był to punkt zwrotny tej wojny, ale równocześnie początek niespotykanej w dziejach świata zbrodni ludobójstwa dokonanej na setkach tysięcy Chińczyków. O tej historii Iris Chang słyszała w swojej rodzinie od dziecka. Opowieści o niewinnych ofiarach, wyjątkowym okrucieństwie Japończyków, a zarazem heroicznej obronie mieszkańców miasta kazały dziennikarce zgłębić ten temat. Jej żmudna praca zaowocowała nieznanymi dotąd dokumentami ocalałymi z oblężenia, relacjami świadków, którzy przeżyli rzeź.
Chang zrobiła z tego znakomity użytek. Napisała książkę świetnie udokumentowaną, mającą wszelkie walory historyczne, ale równocześnie zbudowaną na osobistych emocjach; dramatyczną i niezwykle osobistą w wymowie. Zapomnijcie o historii, polityce, wojnie, a pomyślcie o tragedii każdej z przypadkowych ofiar; matek, ojców, dzieci - zdaje się mówić autorka - o każdej wymyślnej torturze i zbrodni, których celem było zadanie jak największego cierpienia.
Iris Chang konsekwentnie buduje emocjalny przekaz, tak by wstrząsnąć czytelnikiem. Przedstawia szczegółową relację z Gwałtu Nankińskiego pełną okrutnych, wynaturzonych scen gwałtu na dzieciach, kobietach, starcach. Sceny tortur, gwałtów i zabijania są tak naturalistyczne i drastyczne, że chwilami trudno o nich po prostu czytać. Równie wstrząsające są historie ludzi, którzy cudem przeżyli rzeź; okaleczni psychicznie i fizycznie nigdy już nie doszli do siebie. I nigdy nikt nie zadośćuczynił ich tragedii.
Unikatowe są w tej ksiażce relacje osób, które przeżyły zagładę, ale nie mniejszą jej wartością są także wspomnienia misjonarzy, czy korespondentów, którzy w tym czasie byli w Nankinie. Jedną z takich osób był John Rabe, niemiecki przedsiębiorca i polityk, który prowadził międzynarodowe dzialania na rzecz obrony Nankinu. Dzięki jego dziennikowi możemy z bezstronnej perspektywy spojrzeć na wydarzenia z 1937 roku; zobaczyć jak broniło się miasto i jak nierówna i pozbawiona wszelkich zasad była to walka.
Książka Iris Chang ma jeszcze drugi, szczególnie osobisty i tragiczny wymiar. "Rzeź Nankinu" to dzieło, któremu dziennikarka poświęciła wiele lat swojego życia; zarówno zawodowego, jak i osobistego. Nie wiadomo do końca, jaki wpływ na jej stan psychiczny miała pracą nad publikacją, ale z pewnością była to książką jej życia. Wkrótce po tym, jak "Rzeź Nankinu" stała się bestsellerem w Stanach, u Chang zdiagnozowano chorobę psychiczną.
W 2004 roku popełniła samobójstwo. Miała 36 lat, zostawiła męża i malutką córeczkę.
Iris Chang "Rzeź Nankinu", Wydawnictwo Wielka Litera, 2013 r.
Dennis Gastmann wędruje przez kontynenty i zadaje z pozoru głupie pytania. Czy Ameryka jest supermocarstwem? Czy Adam i Ewa pochodzą z Afryki? Ile owiec jest w Nowej Zelandii? Takich znaków zapytania rozpoczynających każdy rozdział znajdziecie tu więcej. I nie raz będziecie zaskoczeni, a nawet zszokowani - ale nigdy znudzeni. I naprawdę sporo dowiecie się o świecie.
Podeszłam do tej książki nieufnie, bo pachniała mi zgrywą. I zostałam bardzo przyjemne zaskoczona - to książka napisana z pomysłem, dociekliwością i humorem. Pełna ciekawostek i niespodzianek. Dla niemieckiego reportera Dennisa Gastmanna nie ma głupich pytań, są jedynie pytania-klucze, dzięki którym można otworzyć wiele drzwi. I zajrzeć tam, gdzie nikt dotąd nie zaglądał. Pytania, które zadaje Gastmann nie wzięły się znikąd. Każdy człowiek ma jakieś pytanie, które nurtuje go niemal od kołyski - wyjaśnia autor. - W ostatnich latach napłynęły do mnie setki takich pytań, na Facebooka, Twittera, e-mailem i faksem, w listach albo na kartkach pocztowych. Łączy jedno. pilnie domagają się odpowiedzi." Gastmann ma więc misję, którą wypełnia z wrodzoną sobie dociekliwością, dowcipem, a nawet... poświęceniem. Gdy chce rozwikłać zagadkę "Dlaczego zostaje się torreadorem?" sam wychodzi na arenę, żeby poczuć towarzyszące temu emocje. W Nowej Zelandii usiłuje policzyć owce, a zgłębiając tajemnicę "American dream" odwiedza gabinet wziętego chirurga plastycznego. Reporter przemierza świat niby utartym szlakiem, a jednak miejsca, w które nas zabiera mamy szansę zobaczyć od zupełnie innej strony niż ta powszechnie znana. Na czym polega ich wyjątkowość? Na ludziach, których spotyka Gastmann; mniej lub bardziej przypadkowo. Na spotkaniach i rozmowach, które są niebanalne, często zaskakujące, a przede wszystkim sprawiają wrażenie naturalnych i spontanicznych. Autor nie boi się pytać, również o bardzo osobiste, intymne sprawy, ale potrafi też słuchać. Jest dowcipnym, wyrozumiałym rozmówcą i świetnym obserwatorem ludzkich zachowań. Właśnie dzięki temu napisał książkę podróżniczą inną od wszystkich, które do tej pory czytałam; inteligentną, dowcipną i pod wieloma względami odkrywczą. Dennis Gastmann "W 80 000 pytań dookoła świata", Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012 r.
Dziesięć rozmów, dziesięć historii o dużych pieniądzach. Szefowie największych polskich firm opowiadają dziennikarzom, jak tworzyli swoje gospodarcze imperia. Ich nazwiska często pozostają w cieniu znanych marek, takich jak CCC, Śnieżka, czy Kross, ale to właśnie oni, konkretni ludzie, stoją za ich sukcesem.
Tworzyli swoje firmy od podstaw; najpierw był pomysł, a potem ciężka praca, upór i motywacja, by iść dalej nie zatrzymując się na poziomie małej, lokalnej spółki. Czasem pomagała odrobina szczęścia, korzystny zbieg rynkowych okoliczności. Ale najważniejsza była konsekwencja.
Każda z tych historii jest inna, ale mają wiele wspólnych punktów. I właściwie mogą być elementarzem przedsiębiorczości. „Łowcy” nie opowiadają o pieniądzach jako celu samym w sobie, ale jako o narzędziu umożliwiającym rozwój. Napędza ich pasja, ambicja, potrzeba robienia fajnych rzeczy, osiągania wciąż wyższych celów. Mogliby nie pracować, ale co innego mieliby w życiu robić? Im się po prostu chce. A często wydaje im się, że po prostu muszą, bo taka jest ich rola.
Co ważne, to nie są wyłącznie historie o sukcesach, ale też o słabościach, błędach, porażkach. O trudnych wyborach i nietrafionych decyzjach. Często o konieczności wycofania się – dla dobra biznesu, który się zbudowało.
Świetnie czyta się te rozmowy, bo między wierszami dużo tu emocji, osobistych, czasem bardzo intymnych refleksji. Bo to tak naprawdę opowieści o życiu; o tym, co w nim ważne. O relacjach z ludźmi, rodzinie, zaufaniu, odwadze, empatii.
To wreszcie ciekawe spojrzenie na pieniądze, o które przecież w biznesie chodzi. Ale nie znajdziecie tu nic z ekstrawagancji milionerów. Polscy „łowcy” spełniają marzenia, czasem zaspokajają mniejsze lub większe fanaberie, ale do tzw. konsumpcji mają raczej chłodne podejście. Wolą po prostu zarabiać, niż wydawać.
Leszek Kostrzewski, Piotr Miączyński „Łowcy milionów. Dekalog przedsiębiorcy”, Agora SA, 2012 r.
Pełna kontrastowych barw, kulturowych sprzeczności, społecznych nierówności. Budząca silne emocje i ambiwalentne odczucia. Nieobojętna. Trudna. Wciągająca. Taka jest Afryka widziana oczami Wojciecha Albińskiego. Takiego portretu; mocnego, wyrazistego i najbardziej prawdziwego z możliwych nie zapomina się łatwo. I za to chylę czoło przed autorem.
Wojciech Albiński pokazuje Czarny Ląd przez krótkie, obyczajowe obrazy. Nie ma w nich miejsca na demagogię, polityczną poprawność, wielkie słowa. Są ludzie i ich historie. Proste, prawdziwe, przejmujące do szpiku kości. To dzięki nim, pojedynczym bohaterom, poznajemy świat, o którym tak naprawdę nie mamy pojęcia.
To świat, w którym choroby, mimo XXI wieku, są siłą, w obliczu której człowiek jest totalnie bezradny. To świat przemocy i przestępczości, z którymi nikt nawet nie próbuje walczyć na serio. To świat ogromnych różnic społecznych, w którym na przeciwległych biegunach mamy niewyobrażalny przepych i niespotykaną nigdzie indziej biedę. To wreszcie świat zabobonów, uprzedzeń rasowych, kompletnego braku poszanowania dla ludzkiego życia. To świat prosty i skomplikowany zarazem. I - jak się wydaje - niezmienny. Stały i niewzruszony w swoich najbardziej prymitywnych zasadach. Bezwzględny dla człowieka.
I jednocześnie piękny w swoim atawiźmie, pociągający, wciągający. Zachwycający nieokiełznaną przyrodą i siłami natury, które nim rządzą. Od których wszystko się zaczyna i na których wszystko się kończy. Jest w opowiadanich Albińskiego i zachwyt, i strach, czy rodzaj respektu dla Afryki. I wielki ukłon w stronę człowieka - tego, który w niej żyje, bo musi i tego, który świadomie wybrał ją jako swoje miejsce do życia. Albiński stoi z boku i przygląda się swoim bohaterom. Żadnego z nich nie ocenia; nawet jednym słowem nie próbuje ukierunkować naszej sympatii w żadnym kierunku. Po prostu patrzy.
Szlachetny, stonowany język i rodzaj "dyskretnej" narracji sprawią, że czyta się "Kalahari" niczym piękną, a przy tym bardzą ludzką przypowieść o wielkiej sile natury i charyźmie człowieka. Tego pojedynczego, nad którym pochyla się Albiński i tego, który ma symboliczną twarz Afrykańczyka.
Gdyby nie scenariusz zawarty w tej książce i determinacja Macieja Pisuka, film, który bije dziś rekordy oglądalności, nigby by nie powstał. Okazuje się, że od momentu, w którym Pisuk spotkał się z chłopakami z zespołu Paktofonika i "wszedł" w ich życie, a potem napisał scenariusz "Jesteś Bogiem", minęło ponad osiem lat. Ale warto było czekać. Film jest świetny, a książka, która opisuje kulisy jego powstawania i przede wszystkim życie muzyków, w tym Magika - pod każdym względem unikatowa.
Scenariusz "Jesteś Bogiem" poprzedzają rozmowy z jego scenarzystą. To z nich dowiedujemy się, jak powstał pomysł na film, a następnie jego scanariusz. To w nich Pisuk opowiada - niezwykle zresztą szczerze - dlaczego tak mocno zaangażował się w życie chłopaków z hiphopowego zespołu i postanowił opowiedzieć ich historię.
"Chciałem spełnić się zawodowo i szukałem współczesnej historii"
Na taką historię Pisuk natknął się w "Dużym Formacie" Gazety Wyborczej. Rok po samobójczej śmierci Magika, lidera Paktofoniki. Przeczytał o Magiku, Fokusie i Rahimie i... wiedział już, że znalazł bohaterów swoich czasów. "Zrozumiałem, że ci chłopcy wiedzą coś, o czym nie mają pojecia moi koledzy - artyści z Warszawy."
Pisuk wyjechał na Śląsk, by być bliżej chłopaków - poznać ich codzienne życie, rodziny, wtopić się w ich otoczenie, dotrzeć do osób, który były najbliżej Magika i spróbować zrozumieć także jego. Między nim, a jego bohaterami wytworzyła się swoista więź - zrozumienia, zaufania, przyjaźni. Wiedzieli, że razem pracują nad czymś istotnym. - nad scanariuszem, który ma być prawdziwy, osobisty, ważny. Ma opowiadać o ich życiu; dorastaniu na Śląsku, wielkich marzeniach, brutalnym zderzeniu z rzeczywistością, ale przede wszystkim o muzyce, która miała być dla nich przepustką do wielkiego świata.
Ta bardzo osobista i szczera relacja, która wywiązała się między chłopakami, a scenarzystą zaowocowała znakomitym materiałem na film, którego... nikt nie chciał zrobić. A jesli chciał, to na swoich warunkach, których nie akceptował ani Pisuk, ani muzycy z Paktofoniki. Dlatego scenariusz "leżakowal" siedem lat, by w końcu doczekać się godnego siebie reżysera.
Ale zanim pójdziecie na film, przeczytajcie tę książkę. To z niej dowiecie się, jakim chłopakiem był Magik, w jakiej rodzinie dorastał, jakim był mężem, ojcem, synem. Z jakimi demonami się mierzył. co go w życiu przerastało, a w czym on przerastał swoje pokolenie. Bo "Jesteś Bogiem" - jak od początku chciał Pisuk - to nie tylko historia pewnego zespołu, który na zawsze naznaczony został samobójczą śmiercią swojego lidera, ale również historia pokolenia.
Pokolenia, które ma swoich bohaterów; tak zagubionych i pełnych sprzeczności, jak ono samo.
Jestem pod wielkim wrażeniem tej książki; pod wieloma względami odkrywczej i pouczającej, a przy tym dowcipnej i błyskotliwej. Anna Ikeda opowiada o Japonii, jakiej nie znamy i jakiej się nawet nie domyślamy. O Japonii, której nie zobaczymy na widokówkach z Tokio, której nie obejrzymy na filmach. To inna Japonia, bo na uboczu; z dala od zgiełku wielkich miast, wielkiej techniki, wielkich karier i wielkich pieniędzy. To Japonia zwykłych ludzi i zwykłych problemów... Pięknie się tę książkę czyta.
Anna Ikeda, gdańszczanka z urodzenia, nauczycielka angielskiego z zawodu, zobaczyła kawał świata zanim los rzucił ją do Japonii. A właściwie nie los, ale miłość do przyszłego męża, z którym zamieszkała na prowincji Tochigi. W książce, która jest jej literackim debiutem, opowiada historię swojej adaptacji w nowym kraju, poszukiwania w nim swojego miejsca, odnajdywania siebie w nowej rodzinie, w zupełnie nowej społeczności.
Książka napisana w zmyślny i ciekawy sposób - podzielona na rozdziały-anegdoty, z których każdy pokazuje inny aspekt życia w Japonii - zawodowy, rodzinny, kulturowy, religijny, społeczny. Autorka ma znakomity zmysł obserwacji, słuch językowy, a przy tym poczucie humoru. I dlatego wszystko o czym pisze skrzy się dowcipem, ale równocześnie wiernie oddaje rzeczywistość; często trudną i niewdzięczną, szczególnie dla cudzoziemców.
Byłam autentycznie zdumiona czytając o zimnych, właściwie niczym nieogrzewanych domach, w których żyją Japończycy w najmroźniejsze zimy, kibicowałam autorce w jej rytualnej wspinaczce na górę Nantai, podziwiałam za stąpanie po rozżarzonych węglach. Śmiałam się do łez z jej słownych potyczek z japońską teściową, z wizyt w przedziwnych restauracjach (w których np. kelnerami są małpy), kibicowałam w determinacji z jaką wykonywała swoją pracę nauczycielki, zresztą na kilka etatów. Również w elitarnej buddyjskiej szkole, w której dzieciaki nie szczędziły jej razów - i to w dosłownym znaczeniu.
Fajnie, że powstała książka, która pokazuje Japonię niejako "od kuchni". Okazuje się, że japońska prowincja - mimo oczywistych różnic kulturowych - pod pewnymi względami niczym nie różni się od polskiej, czy jakiejkolwiek innej prowincji. Bo, jak to na uboczu, żyje się wolniej, może spokojniej, ale też trudniej. W Japonii chyba zresztą trudniej niż gdziekolwiek indziej... A jednak Anna Ikeda czerpie ze swoich doświadczeń pełnymi garściami i fantastycznie się nimi dzieli z czytelnikami. To na pozór lekka lektura, ale sporo można wyczytać między wierszami. I już wcale nie jest tak lekko...
Takie książki o odległych krajach; bezpretensjonalne, dowcipne i w dodatku przemycające głębsze treści, mogę czytać codziennie.
Anna Ikeda "Życie jak w Tochigi. Na japońskiej prowincji", Wydawnictwo W.A.B., 2012 r.
Kawał reporterskiej i archiwistycznej pracy wykonał autor tej książki. Dotarł do starych artykułów prasowych, przemowień polityków, relacji z procesów sądowych, teczek IPN i wielu innych dokumentów. A wszystko po to, by najpełniej i możliwie wszechstronnie pokazać obraz homoseksualistów w czasach komuny. Czyta się tę książkę niczym barwną, sensacyjną opowieść o szarych, skądinąd, czasach. Spotykamy w niej słynnych aktorów, reżyserów, pisarzy, polityków i... kryminalistów. Łączy ich wszystkich zamiłowanie do tej samej płci; mniej lub bardziej skryte.
Skąd w ogóle taka książka? Taki temat? Autor wyjaśnia to dość obszernie we wstępie. Okazuje się, że w tym jedynie słusznym ustroju, jakim był w Polsce komunizm, pojęcie homoseksualizmu właściwie nie istniało, a jeśli już to wyłącznie w kontekście zboczenia, marginesu, wynaturzenia - czegoś, z czego można się pośmiać, ale co "nas nie dotyczy". "Słowa gej faktycznie nie było, królował "pedał", a sam temat średnio funkcjonował w świadomości społecznej." - pisze Tomasik.
Politycy omijali tę kwestię szerokim łukiem, jako nieznaną i tym samym niepewną. Społeczeństwo zaś miało inne problemy niż zastanawianie się, kto z kim sypia i dlaczego. Publicyści i pisarze, będący obserwatorami życia społecznego, również z dużą rezerwą podchodzili do tematu. Nikomu właściwie nie zależało, by nagłaśniać tę kwestię.
Ale wszystko do czasu. W 1985 roku, na polecenie gen. Kiszczaka zarejstrowano dane setek gejów w całym kraju. Akcję przeprowadziła esbecja pod hasłem "Hiacynt". Oficjalnie chodziło o "kryminogenność" środowiska i "prewencję AIDS", a tak naprawdę o zastraszenie i nakłonienie - już i tak wystarczająco wystraszonych ludzi - do współpracy. Tej spektakularnej akcji autor poświęca w książce sporo miejsca - jako swego rodzaju przełomowej w społecznym obrazie środowiska. Od tego momentu już nazwanego po imieniu, konkretnego. I - jak się okazuje - niejednokrotnie bardzo dla władzy przydatnego, w czym niewątpliwie dużą rolę odgrywał element moralnego szantażu.
Ale o polityce jest w tej książce tak naprawdę najmniej, choć to ona stanowi jej najistotniejsze tło. Przede wszystkim jednak poznajemy szerokie grono mniejszości seksualnych, mające ważny wpływ na życie społeczne i kulturalne peerelowskiej Polski. Jak też to żyjące na marginesie; w sensie społecznym i prawnym. Wystarczy wspomnieć słynną historię Jerzego Nasierowskiego, aktora, kryminalisty, a wreszcie pisarza, który na swojej orientacji seksualnej zbudował własną legendę.
Procesom sądowym, w których główne role grali homoseksualiści, Tomasik poświęca sporo miejsca. Bazuje na reportażach sądowych m.in. Barbary Seidler, która relacjonowała zarówno proces Nasierowskiego, jak też braci Zdzisława, Henryka i Jana Marchwickich (Zdzisław to słynny "Wampir z Zagłębia") - tu również istotne są wątki homoseksualne. To spektakularne procesy, które wpisały się w historię polskiego sądownictwa, ale pokazują one także Polskę tamtych lat; zamkniętą w kręgu uprzedzeń i stereotypów. Zaściankową i pod wieloma względami przerażającą.
Ale są w tej książce kolorowe strony - i jest ich zdecydowanie więcej od tych mrocznych. Tomasik skupia się bowiem na filmowych i literackich aspektach tematu. Nie będę pisać o kinematografii, wspomnę jedynie o literaturze. Tu brawo za wnikliwość i nawiązanie do takich książek jak "Byłam mężczyzną" Ady Strzelec, czy "Na czarno" Mirosława Prandoty.
Zdecydowanie warto przeczytać - choćby po to, by poznać kawałek nieznanej, przemilczanej i skrzętnie omijanej przez lata historii PRL-u. Niewygodnej i politycznie niepoprawnej.
Ambitna, pracowita, konsekwentnie dążąca do celu. Próżna, nie znosząca sprzeciwu, przedmiotowo traktująca ludzi. Karierowiczka wykorzystująca znane nazwisko, czy świetny lekarz i menadżer? Kim naprawdę jest Ariadna Gierek-Łapińska, synowa I sekretarza PZPR Edwarda Gierka? Na to pytanie próbują odpowiedzieć autorzy "Czerwonej księżniczki" tworząc portret nietuzinkowej kobiety. Wykonują przy tym kawał dobrej reporterskiej roboty pokazując zarówno błyskotliwą karierę znanej pani profesor, jak też spektakularny upadek starzejącej się kobiety, nie dającej sobie rady z uzależnieniem od alkoholu.
Adama, syna Edwarda Gierka, Ariadna poznała jeszcze w szkole. Ale pobrali się, gdy była na ostatnim roku medycyny, tuż po pierwszym rozwodzie. Czy to była wielka miłość? Raczej głos rozsądku. "Będziesz z nim miała słodkie życie. A miłość przyjdzie z czasem" - przekonuje Ariadnę jej babcia. Na teściach robi bardzo dobre wrażenie - ambitna, zdolna, pracowita. Wie, czego chce, na pewno zajdzie daleko.
Ariadna faktycznie już wtedy wie, co chce w życiu osiągnąć. Pragnie być znaną okulistką, prowadzić przełomowe badania, zyskać międzynarodową sławę w okulistyce. Nawet nie musi prosić o protekcję teścia, nazwisko Gierek otwiera wszystkie drzwi... Zaczyna się ciąg nieprzerwanych zawodowych sukcesów: Ariadna robi doktorat, zaczyna kierować słynną kliniką okulistyczną na ulicy Francuskiej w Katowicach. To złote czasy; klinika pod rządzami Gierkowej rozkwita, na Francuską zjeżdżają okuliści z Polski i innych krajów demoludu, by uczyć się zawodu i prowadzić badania. Pacjenci tłumnie ściągają na operacje oczu. Mikrochirurgia z Francuskiej cieszy się wielką, zasłużoną sławą. Gwiazdą jest oczywiście Ariadna Gierek, tu u niej chcą być operowani pacjenci. Ale inni lekarze też nie mogą narzekać; jeżdżą na zjazdy medyczne po całym świecie, robią karierę. "Dbałam o ludzi, awansowałam, zmuszałam do rozwoju" - mówi po latach Ariadna. Nie wszyscy jej podwładni tak to pamiętają. Nie chcą rozmawiać, albo z goryczą mówią o despotycznej szefowej, która blokowała ich zawodowy rozwój.
Tymczasem ambicje Gierkowej rosną. Chce w centrum Katowic zbudować nową, potężną klinikę okulistyczną. Jej marzenie spełnia się dopiero po kilkunastu latach, ale biorąc pod uwagę trudny moment polityczny (upadek Edwarda Gierka, stan wojenny), jest to i tak wielki sukces. Ariadna staje na czele nowej kliniki - nazywana carycą polskiej okulistyki - jest jej twarzą i marką. Kolejny cel osiągnięty.
Dobra passa trwa. Kariera naukowa, pieniądze, podróże, wpływowe znajomości... I alkohol, którego nie sposób nie pić - na zjazdach, konferencjach, w pracy. "To się zaczęło mniej więcej w 1983 roku. (...)W klinice alkoholu nie brakowało, niemal każdy pacjent zostawiał butelkę w dowód wdzięczności. Jakiś koniaczek, winko, a jak byliśmy w Moskwie, to i całą flaszkę. Taki był standard, w PRL-u wszyscy pili, bez wódki niczego nie dało się załatwić. Niestety, szefowa zaczęła pić coraz więcej. A dwa lata później pić już musiała." - wspomina prof. Szaflik, zastępca Gierkowej.
W międzyczasie Ariadna rozwodzi się z Adamem Gierkiem i wychodzi za maż za dawnego kolegę ze szkoły - Tadeusza Łapińskiego. Twierdzi, że kocha i jest kochana, że w końcu jest szczęśliwa w małżeństwie. Jej kariera kwitnie, życie osobiste układa się idealnie. Ariadna pije coraz więcej, w klinice współpracownicy wyczuwają od niej alkohol, chwieje się na nogach. I tak codziennie. Skandal jest nieunikniony, choć kilkakrotnie udaje się go zatuszować. Ale w końcu dochodzi do spektakularnego upadku "carycy". Przebadana alkomatem, wyprowadzona w asyście policjantów z kliniki, traci wszystko, na co przez wiele lat pracowała; autorytet, szacunek, poważanie. "Legł w gruzach mit Gierkowej", "Alkohol niszczy karierę synowej Gierka" - donoszą gazety.
Ariadna Gierek-Łapińska czyta fragment "Czerwonej księżniczki"
Ariadna nie przestaje pić, traci stanowisko szefowej kliniki, wreszcie trafia do szpitala psychiatrycznego. Przywiązana pasami do łóżka, ląduje na szpitalnym korytarzu, gdzie mogą ją oglądać koledzy-lekarze, pacjenci i ich rodziny. Większego upokorzenia nie można sobie wyobrazić...
Tak w skrócie wygląda w tej książce historia jednej z najbardziej wpływowych polskich kobiet, której kariera rozpoczęła się w PRL-u, a rozkwitła już w nowej Polsce. Wielka kariery nietuzinkowej kobiety, której nie da się zamknąć w żadne ramy i ocenić w sposób oczywisty. Autorzy książki zrobili zresztą wszystko, by nie pójść w schemat, banał, uproszczenie. Wykonali kawał reporterskiej roboty, rozmawiając z dziesiątkami osób, które znają Ariadnę, pracowały z nią, były lub są z nią blisko. Niektórzy nie szczędzą jej gorzkich słów, inni próbują usprawiedliwiać, tłumaczyć. Są też tacy, jak choćby były mąż Adam Gierek, którzy konsekwentnie na jej temat milczą. I to także jest wymowne...
To nie jest typowa biografia, ale - udana moim zdaniem - próba rzetelnego i obiektywnego pokazania niejednoznacznej historii. Niezwykle ciekawej, ale też pod wieloma względami trudnej. Mamy w niej Ariadnę Gierek - znakomitą okulistkę, przedsiębiorczą, ambitną panią profesor, uwielbianą przez podwładnych i pacjentów. Mamy też kobietę, która łaknie miłości, akceptacji, bliskości - i to za wszelką cenę - nawet osobistej godności. Ale też próżną, zazdrosną o inne kobiety, wydającą majątek na futra i kosmetyki. Apodyktyczną matkę i siostrę, bezkompromisową, pamiętliwą szefową. A wreszcie żałosną, budzącą litość alkoholiczkę, która nie chce i nie potrafi przyznać się do swojej choroby rujnującej jej życie.
Świetna historia, bardzo dobrze opowiedziana wieloma różnymi głosami. Polecam, bo to także znakomity kawałek historii PRL-u i jego upadku.
Dariusz Kortko, Judyta Watoła "Czerwona księżniczka", Wydawnictwo Agora SA, 2012 r.
